Novi život mostarskog hrama

Sklopljenih dlanova u molitvi i pogleda uprtog u nebo, Srbi iz doline Neretve, zemlje i rasejanja dočekali su i taj dan. Petnaest godina otkada je opljačkan, zapaljen i srušen do temelja, saborni hram Svete trojice, opet će se uzdići nad Mostarom. U manastiru Žitomislić danas će se okupiti najviši državni zvaničnici iz Srbije, Republike Srpske, Bosne i Hercegovine, visoke zvanice iz sveta, privrednici, umetnici i svi oni koji su dali prilog za obnovu ove svetinje .

Saborni hram Svete trojice u naselju Bjelušine bio je jedan od najlepših i najviših pravoslavnih hramova na Balkanu.Građen je u periodu između 1863. i 1873.godine pred kraj turske vladavine. Novac za gradnju je baš kao i danas dao srpski narod, ali i drugi, poput sultana Abdula Aziza koji je poslao veliki prilog. Ostalo je zabeleženo da je srpski živalj samo u prvoj godini prikupio 160.000 groša za ovu bogomolju. I izvesni Prokopije Čokorilo, samo u Rusiji za nju je prikupio oko 10.000 dukata. Graditelji ovog pravoslavnog hrama u Mostaru bili su Hercegovac Spasoje Vulić i poznati i, na čitavom Balkanu cenjeni, neimar Andrej Damjanov.

Osim neprocenjive vrednosti koju je, kao pravoslavni hram, imala za srpski narod, ona je bila i za druge narode simbol grada na Neretvi. Monumentalna i živopisna, sa istorijom dugačkom skoro vek i po bila je neodvojivi deo razglednice Hercegovine i Mostara. U obnovi jer stala poslednja u red, pa se ne može prevideti ni simbolika da je dočekala svoje ponovno rađanje tek pošto su potpuno renovirane ili delimično obnovljene sve crkve i manastiri u Hercegovini. A u poslednjem ratu gotovo nijedna pravoslavna bogomolja nije pošteđena.

Pošto je opljačkana i zapaljena, crkva Svete trojice je i minirana. Početkom ratne 1993. godine iz jedne građevinske firme u zapadnoj Hercegovini danima je dopreman eksploziv i pažljivo pripremano rušenje sa namerom da ni kamen na kamenu ne ostane. Počinioci su taj trenutak zabeležili i kamerom. Pričalo se i da je to bila svojevrsna predstava za sve osim za Srbe koji ni godinu dana od početka ratnih dejstava nisu napustili Mostar.

(/slika2)Petnaest godina kasnije Srbe povratnike u Mostar ne zanima ko su odgovorni pojedinci, pa i građevinska firma iz Metkovića koja je dobila ekskluzivan posao rušenja najupečatljivijeg traga srpskog postojanja u dolini Neretve.Ne postavljaju pitanje zašto nisu odgovarali za ova nedela. Možda i zbog toga što ih danas prema procenama federalnog Zavoda za statistiku u Mostaru ima tek oko četiri hiljade. A prema popisu stanovništva iz 1991. u Mostaru je živelo oko 29.000 Srba ili 19 odsto ukupnog stanovništva. Važno je, kažu, jedino da se u Bjelušinama ponovo uzdigne saborna crkva, a to će biti i najglasniji poziv da se svi opet vrate na svoja ognjišta.

Osim saborne crkve u ratuje srušen i hram Rođenja presvete Bogorodice, poznat kao Stara crkva.Ona potiče čak iz prve polovine petnaestog veka. Obnovljena je donacijom nemačke vlade i osveštana krajem 2004. godine, te se u njoj redovno obavljaju bogosluženja. U ratu je uništen i Vladičanski dvor koji je do 1992. bio sedište Eparhije zahumsko-hercegovačke i primorske, kao i parohijska kuća.

Obnova je, kažu oni koji služe pravoslavnim hramovima, danas najvažnija. Ona obnavlja nas, a onda i svetinje. Ovaj molitveni dom jedinstven po svojoj raskoši i lepoti, tvrde, nikada nije bio samo građevina nego slika hrama Božijegkoji svaki vernik nosi u sebi.

Jelica Antelj

-----------------------------------------------------

Za obnovu 7,5 miliona evra

Na donatorskoj večeri u manastiru Žitomislić prikupiće se novac za prvu fazu građevinskih radova. Očekuje se 2,5 miliona evra. Po aneksu 8. Dejtonskog sporazuma i po pravilima koje propisuje Zavod za zaštitu spomenika kulture i Unesko autentičan način gradnje će zahtevati dosta vremena. Za rekonstrukciju celog kompleksa saborne crkve Svete trojice, opremanje Vladičanskog dvora, Stare crkve, parohijskog doma i stare škole, ali i umetničke radove u crkvi – ikonostasa u pozlati i zlatu, freskopisa i ikonopisa biće potrebno oko 7,5 miliona evra.