Operacija Peruća

U Hrvatskoj se 28. januara svečano i na visokom nivou obeležava događaj pod nazivom „Operacija Peruća”. Srpska javnost je za događaj na Perući mogla da dozna jedino iz medijskih izveštaja sa praćenja suđenja penzionisanom generalu JNA Borislavu Đukiću, završenog krajem novembra prošle godine nepravosnažnom presudom kojom je osuđen na devet godina zatvora zbog ratnog zločina nad civilnim stanovništvom, uz obavezu da Hrvatskoj elektroprivredi (HEP) u roku od četiri godine po pravosnažnosti presude nadoknadi štetu u iznosu od oko 17,5 miliona evra. Tereti se da je 28. januara 1993. „kao komandant 221. motorizovane brigade 9. kninskog korpusa JNA i svih pograničnih jedinica srpske paravojske (tzv. milicije vojske SAO Krajine), kao podređeni Ratku Mladiću i Mili Novakoviću (obojica u odsustvu optuženi za isti događaj), naredio aktiviranje 30 tona eksploziva kojim je urušena i oštećena brana Peruća”.

Predsedavajući pretresnog veća sudija S. Lozina, u usmenom obrazloženju presude, između ostalog, naveo je i ovo: „Đukić je isplanirao i organizovao rušenje brane s ciljem potapanja područja Sinja, Trilja sve do Omiša, na kojem živi oko 50.000 stanovnika... Rušenje brane i tragediju koja je pretila potapanjem velikog područja sprečili su radnici HEP-a”. Za ovaj isti događaj, od istog suda, 1997. pravosnažno je osuđeno 39 pripadnika JNA i SVK (12 u prisustvu), na ukupnu kaznu od 526 godina zatvora.

Brana Peruća je nasuta brana na reci Cetini sagrađena 1958. godine, čija je namena stvaranje akumulacije vode za rad hidroelektrane i rešavanje problema poplava nizvodno od brane. Inače, brana je duga 467 m, visoka 67 m, volumena 925 kubnih metara, dok je akumulacija duga 15 km, zapremine veće od 565 miliona metara kubnih. Hidrocentrala istog imena sagrađena je 1960, jačine oko 48 MW (nakon rekonstrukcije oko 60 MW).

Srpske snage su od septembra 1991. branu držale pod svojom kontrolom, što je na hrvatskoj strani, zbog mogućnosti miniranja brane i izazivanja poplavnog talasa ogromne snage, izazivalo strah, tim više što se takva mogućnost i spominjala prilikom nekih pregovora. Dolaskom Unprofora u prvoj polovini 1992. suprotstavljene snage su se povukle 10 kilometara od linije razdvajanja, a pripadnici zaštitnih snaga rasporedili su se i na samoj brani i na hidroelektrani, koja u ratno vreme nije ni proizvodila struju, što je na hrvatskoj strani smanjilo strahove od eventualnog miniranja i urušavanja brane.

Prema hrvatskoj „Vikipediji”, „operaciju Peruća” isprovocirali su pokreti srpskih snaga, koji su u blizini brane počeli 27. januara, preteći da će u znak odmazde zbog pretrpljenih gubitaka u akciji Maslenica srušiti branu, što su izviđači HV-a na vreme uočili, a nadležna komanda odmah izdala naredbu o podizanju bojne gotovosti na najviši nivo i pripremi za vojna dejstva. Sutradan u 10.15 časova srpske snage aktivirale su eksploziv, postavljen u toku noći i onaj koji je postojao odranije, ali brana, uprkos teškim oštećenjima, nije popustila. Odmah nakon detonacije, jedinice HV-a su krenule u napadna dejstva i ubrzo ovladale kompletnim područjem oko brane, te je brzom i delotvornom dvodnevnom intervencijom utvrđivanja i sanacije oštećenja brane sa svim snagama, sprečena katastrofa koju bi prouzrokovalo izlivanje vodenog talasa iz jezera.

Ne znam ko je isplanirao i naredio da se minira brana Peruća. No, činjenica je da je brana minirana 28. januara 1993, u jeku hrvatske operacije „Maslenica” na Ravne Kotare, koji se nalaze na suprotnoj, zapadnoj, strani od Peruće. Činjenica je da su branu dan ranije ponovo zauzeli pripadnici SVK, i da su, po kazivanju nekolicine zarobljenih srpskih vojnika, dovozili još eksploziva na petnaestak tona koliko se odranije nalazilo u brani (o čemu svedoče i pripadnici Unprofora koji su je i obezbeđivali).

Bez obzira na utvrđenja i zaključke splitskog suda, verujem da planerima i minerima nije bila namera da miniranjem brane izazovu vodeni talas koji bi nizvodno opustošio područje na kojem je živelo više desetina hiljada ljudi. Upravo nastala oštećenja i upućuju na zaključak da su planeri imali nameru da minimalnim oštećenjem brane Hrvatima pošalju poruku da prekinu napadna dejstva na Ravne Kotare, gde je već bilo nekoliko stotina ubijenih i desetak hiljada prognanih.

 Dokumentaciono-informativni centar „Veritas”