Šta je, u stvari, pokret

Ove godine se u svetu obeležava 160 godina od izdavanja Marksovog Manifesta, te najpoznatije artikulacije jednog pokreta. U međuvremenu smo bili svedoci mnogih radničkih, revolucionarnih, partizanskih, studentskih, i pacifističkih pokreta, kao i velikih društvenih promena, te je danas vredno postaviti pitanje o sudbini samog tog pojma.

Termin „pokret” već godinama figurira kako u nevladinom sektoru, tako i u onom partijskom i državnom. Dok je nekada bio rezervisan za relativno mali broj fenomena masovnog karaktera, danas su pokreti prisutni u svakoj sferi života i povezani najrazličitijim motivima i ciljevima. Generalno govoreći, današnji pokreti su i manje militantni, njihovo polje aktivnosti je uže, i većinom u okviru društvenog i političkog sistema. Takvi su kod nas pokreti za odbranu Kosova, za Evropu, pravoslavni pokreti.

Ipak, ono što je zajedničko i starim i novim pokretima jeste javno širenje određenih vrednosti i ideja, kao i odgovarajuća mobilizacija građana. Nadalje, mnoge organizacije danas nastoje da nazivom „pokret” zadrže nasleđe kritičnosti, aktivizma, i solidarnosti kao njegovih osnovnih asocijacija. Cilj je u naglašavanju mobilnosti, nekonvencionalnosti i negativnog stava prema tradicionalnim, tromim, okoštalim društvenim ili političkim institucijama.

Kao takav, današnji pokret već svojom konstitucijom ukazuje na određenu podvojenost koja je, takoreći, i sama u duhu vremena. Sa jedne strane, svedoci smo velikih probijanja tradicionalnih, uskih okvira društva, ekonomije i politike, koja doprinose povezivanju ljudi i njihovom osećanju samosvojnosti i slobode delanja; sa druge strane, naše je vreme fragmentacije društvene celine, povećane kontrole nad ljudima u svim, pa čak i najličnijim sferama života, povećane birokratizacije i opšte standardizacije. U današnjim pokretima, ova podvojenost se očituje u tenziji između formalno preuzetog nasleđa (duha) tradicionalnog pokreta, sa jedne strane, i njihove sve veće faktičke profesionalizacije, interesne parcijalizacije, i finansijske zavisnosti, sa druge.

To je i razlog zašto je danas teže razlučiti pokret od „interesne grupe”, lobija, ili sekte, što otvara mogućnost manipulacije građanima. Pokret – termin koji već sadrži prizvuk autohtonog „istorijskog rađanja” u okviru jednog društva – tako se može stvoriti birokratskom odlukom, pa i direktivom izvan datog društva, a sa specijalnim, kratkoročnim ciljevima koji ne moraju ni na koj način da se poklapaju sa interesima „ciljne grupe”. Umesto da bude iznedren iz opšteg istorijskog i društvenog iskustva jedne zajednice, pokret tako može da bude njegova sušta suprotnost.

Pokreti su suštinski različiti od tzv. društava i interesnih grupa tradicionalne građanske demokratije, koji po dobijanju prava ili priznanja za koje se bore, bivaju utopljeni u već postojeći poredak, neretko postajući njegov najkonzervativniji element. Na određeni način, pokret postoji i pre nego ga bilo ko prepozna kao takvog, on je „atmosfera” među ljudima, vrenje, koje omogućava konkretniju organizaciju. On nastaje iz već postojećeg i implicitnog konsenzusa po pitanju šta je bitno, a šta nije, „u čemu je stvar”, što možda još uvek ne može da bude formulisano, ali je prisutno u svakodnevnom doživljaju stvarnosti pojedinca, te kao takvo može biti prepoznato u naizgled trivijalnom, npr. nečijem pogledu, gestikulaciji, usputnom komentaru. Zato nije ni čudno da je čak i jedan Lenjin, taj majstor organizacije, okarakterisao proleterski pokret kao „nešto što niko ne zna odakle izvire” i što ne može biti „izmišljeno od strane nekakvih specijalista”. Slično je mislio i Trocki kada je revoluciju objasnio kao „ogroman, misteriozni proces”.

Shodno tome, pokret znači više nego nadenuto ime za ono što je u suštini partija; pokret nisu ni performansi na javnim mestima, niti puko zastupanje političke linije. Pokret nema za cilj pobedu na izborima. Biti pokret znači otelotvoriti jednu opštu viziju ljudskog života, ljudskih potreba, ljudskih vrednosti, i ljudskog smisla, i istovremeno se boriti za njihovo puno društveno priznanje i ostvarenje. To neophodno podrazumeva i jednu opštu viziju ljudske zajednice. Biti pokret znači definisati sebe u osnovi pozitivno, prema sopstvenim kvalitetima, sopstvenim shvatanjima, sopstvenim životnim stremljenjima, a tek onda negativno, prema „onome što mi nismo”. Pokret ne traži puki životni prostor u okviru postojećeg, već ga prevazilazi stvaranjem realnosti u kojoj je to postojeće neadekvatno, ogolelo, nesavremeno, jednom rečju — besmisleno.

Imajući ovo u vidu, nije ni čudno da su najistaknutiji pokreti u istoriji – od rano hrišćanskog do proleterskog i antiglobalističkog – bili upravo najveći pokreti za oslobođenje. To je i pokazatelj da izvor pokreta nije nešto „misteriozno”, već objektivan doživljaj pojedinaca da je njihov život suštinski u raskoraku sa životom kakav bi realno mogao i trebalo da bude. Potlačen čovek je potlačen u gotovo svim sferama svog života; njegov život je neslobodan. On je neslobodan i kao građanin, i kao radnik, i kao roditelj. Ropstvo ga mori i u snovima. Zato i njegov odgovor mora biti njegov životni odgovor, odgovor koji izrasta iz njegovog samog društvenog bića. Kao direktno otelotvorenje takvog odgovora, pokret je najmanje ideološka društvena tvorevina, tj. u najvećoj mogućoj meri zastupa univerzalne vrednosti.

Za razliku od istinskog pokreta, koji izvorište svoje kritike, aktivnosti i solidarnosti nalazi u objektivnom doživljaju celokupnog društvenog života, i koji postavlja taj život za predmet promene ka dobrobiti svakog čoveka, prividni pokret u suštini polazi od parcijalnih interesa manjine i koristi se istorijskom formom i imenom pokreta zarad ostvarenja određenih privilegija.

Doktorant filozofije na Berkliju, Kalifornija