Starogradski biseri – zvuci nostalgije i ljubavi

Ako i najmanje imate osećaja za lepotu pesama i njihovog izvođenja, morate zatvoriti uši da ne slušate besmislene, dvosmislene, vrlo često i banalne reči, uz prostačku i pretencioznu mešavinu deformisanih otpadaka naših i stranih melodija. Ovako je 1926. o gradskoj narodnoj muzici pisao uticajni kompozitor i muzički folklorista Vladimir R. Đorđević, nipodaštavajući zvuk koji je dopirao iz kafana, nastao mešanjem folklorne tradicije i urbane muzike balkanskih i centralnoevropskih zemalja.

– Za razliku od muzičkih autoriteta, gradska publika je prigrlila novi žanr. Poklonici su bili pripadnici srednje klase, a naročito umetnici skloni boemskom načinu života: pisci, slikari, glumci, pesnici – kaže dr Marija Dumnić Vilotijević, naučni saradnik Muzikološkog instituta SANU. Njena knjiga „Zvuci nostalgije”, objavljena krajem prošle godine, prva je etnomuzikološka monografija o starogradskoj muzici u Srbiji.

– Varoška muzika, koju su izvodili tamburaški sastavi, bila je veoma popularna u Vojvodini. Jak centar je bila i Mačva, sa Šapcem kao središtem. Specifične gradske narodne pesme nastajale su u Vranju i u gradovima Kosova i Metohije. „Muzički jezik” u Raškoj oblasti bio je pod uticajem sevdalinki, koje su takođe vid gradske muzike. Naravno, Beograd  je bio prestonica ovog žanra, a život popularne narodne muzike pulsirao je u kafanama Skadarlije – opisuje naša sagovornica „raspored snaga” početkom 20. veka.

Ni u to vreme, a naročito nakon formiranja Jugoslavije, srpska urbana središta nisu bila izolovana ostrva. Muzički sastavi su cirkulisali među gradovima, a na tim turnejama repertoar su obogaćivali pesmama koje bi čuli od lokalnih orkestara. Prožimanje i tržišna potražnja doveli su do formiranja sve kvalitetnijih sviračkih družina, jednostavne melodije su aranžmanski obogaćivane, a pojedini instrumentalisti i pevači stekli su status zvezda.

– Tekstovi su uglavnom ljubavni, ali postoji i mnoštvo patriotskih pesama, koje veličaju slavnu istoriju. Glavni sentiment je nostalgija, idealizovana slika starih dobrih vremena, laganog načina života, vrednosti kojih više nema – kaže Marija Dumnić Vilotijević, dodajući da su kompozitori i tekstopisci ostajali u senci izvođača. Često se i ne zna ko su autori evergrin hitova gradske narodne muzike.

Od 1929. gradska narodna muzika se iz kafanskih oaza širi etrom, zahvaljujući Radio Beogradu. Nastup uživo na talasima prestoničkog radija bio je potvrda vrednosti, a snimanje gramofonske ploče – mera uspeha i slave. Zlatni period potrajao je do početka okupacije, tačnije do uspostavljanja novog političkog poretka posle rata. Komunistička vlast je gradsku narodnu muziku „stavila na led”, kao relikt buržoaskog društva. Nekim izvođačima je zabranjen rad jer su tokom okupacije nastupali na radiju i u kafanama. Revolucionarna represija vremenom je popustila, pa se, najviše zaslugom urednika Đorđa Karaklajića, u etar vratio „pročišćen” repertoar, bez tekstova u kojima se previše srbovalo ili, ne daj bože, veličala monarhija.

– Preokret nastaje 1971. godine, kada se u izdanju zagrebačkog „Jugotona” pojavljuje prva LP ploča pod nazivom „Starogradski biseri”, za čiju pripremu i realizaciju je zaslužan Žarko Petrović, poznati kompozitor zabavne muzike iz Užica. Njegova ideja je bila da se reafirmiše međuratna baština gradske narodne muzike, obogaćena plesnim ritmovima, kako bi bila prijemčiva uhu mlađe publike. Ujedno, to bi bila i kvalitetna alternativa novokomponovanoj narodnoj muzici, koja je tih godina bujala – kaže Marija Dumnić Vilotijević.

Petrovićev naum je prethodno u Beogradu udario u zid ideološkog nerazumevanja, dok su u Zagrebu prepoznali tržišni potencijal starogradske muzike. Tako se dogodilo da je „Jugoton”, osim „Starogradskih bisera”, objavio i ploču „Solunske pesme”. Oba izdanja su imala odlične tiraže, a dobro su se prodavale i među srpskom dijasporom.

Od tada do danas, ovaj žanr uživa puno „pravo građanstva”, u medijima i na tržištu. Pojedini stvaraoci, poput kantautora Zvonka Bogdana, postali su sinonim za ovaj muzički pravac, čiju su slavu pronosili i ansambli „Narakord”, „Tamburica 5”, „Sekstet Skadarlija”...

U socijalističkom periodu, u uglednim kafanama nastupalo se s podijuma, bez zalaženja među stolove, za unapred dogovorenu platu ili honorar, tako da gosti bakšišom nisu mogli da sužavaju repertoar, tražeći sve jedne te iste pesme...

– Starogradska muzika nije fosilni ostatak prošlosti, ona se regeneriše kroz nove kompozicije u čijem središtu su ljubav ili nostalgija. A kada pesma zaživi u programu kafanskih orkestara, to znači da ima potencijal da vremenom postane deo starogradskog repertoara – zaključuje naša sagovornica.

Državni ispit za radnu dozvolu

Tridesetih godina prošlog veka vođe sastava (kapelnici) polagali su poseban ispit da bi dobili dozvolu za rad. Članovi komisije su bili predstavnik Ministarstva prosvete i član uprave moćnog cehovskog Udruženja muzikanata, tamburaša, harmonikaša, svirača, pevača i pevačica u Kraljevini Jugoslaviji. Kandidat je morao da ima najmanje trogodišnje sviračko iskustvo i da priloži repertoar koji izvodi. Polagao je teorijski deo – poznavanje nota i aranžiranje, a potom je ocenjivan „način izvođenja, samostalno štimovanje i opšta muzikalnost”. Komisija je ocenjivala da li ansambl pod njegovim vođstvom „izvodi pojedine komade na takvoj umetničkoj visini da se njihovo javno izvođenje može dozvoliti po gradovima i palankama Jugoslavije”.