Nežno, neformalno i prefinjeno

Dom Jevrema Grujića pravo je mesto za izložbu „Srpski kraljevski portreti”. Čovek čije ime nosi ovo zdanje sa knezom Milošem i knezom Mihailom imao je bliske kontakte, tu je ispisivana i državna i dinastička istorija moderne Srbije, a pod njegovim svodovima čuva se i dragoceni portret kraljice Natalije Obrenović, rad Steve Todorovića. Zajedno sa tom slikom do kraja marta u ovoj kući izloženo je još 27 ulja na platnu, šest litografija, četiri karikature, 24 fotografije i deset kombinovanih tehnika, čija su srž srpske krunisane glave dinastija Karađorđević i Obrenović, kako muškog, tako i ženskog pola, a koja su stvarali naši eminentni umetnici i umetnice u različitim periodima.

Neki od artefakata pozajmljeni su iz najznačajnijih domaćih ustanova i važnih muzejskih kuća, delom i iz privatnih kolekcija – i pojedinačno i zbirno oni dočaravaju ne samo titularni prestiž i lične karaktere već i postulate na kojima su stvarali njihovi autori.

Igor Borozan, naš stručni vodič kroz deo postavke koji baštini ulja na platnu, istoričar umetnosti i profesor na Filozofskom fakultetu u Beogradu, inače pisac uvodnog kataloškog teksta, kaže da lepeza predstavljenih dela iz perioda od sredine 19. do sredine 20. veka potvrđuje osnovne modele reprezentativne kulture evropskih dinastija u skladu sa kojima su radili i naši slikari. Vladarski portret u malom ili monumentalnom formatu, dopojasni ili u celoj figuri, iskazuju veličajnost i moć kneževskog i kraljevskog dostojanstva, podseća on, dodajući još i funkcije zamene portretisanog za života i potom dovođenja u vezu sa galerijom vladarevih predaka nakon smrti, garanta stabilnosti poretka posredstvom rasprostranjenosti njegovog prikazivanja u javnim zdanjima, a tu je i politički motivisana propagandna uloga.

Borozan, potom, našoj pažnji preporučuje trojicu velikih slikara – pomenutog Stevu Todorovića, Vlaha Bukovca i Paju Jovanovića – i njihova tri reprezentativna dela.

Nežan prikaz Natalije Obrenović

Rad Steve Todorovića nastao je 1886, na njemu je prikazana kraljica Natalija Obrenović i to je nesumnjivo jedna od najuspelijih ženskih vladarskih predstava u srpskoj umetnosti i kulturi poslednjih decenija 19. veka, mišljenja je Borozan. Po dolasku u Srbiju kraljica Natalija je u javnosti poimana kao nežna i milosrdna vladarka i upravo je takvom i predstavlja Todorović, jedan od najistaknutijih srpskih portretista druge polovine 19. veka.

– Ugledni umetnik i angažovani kulturni radnik vladarku je predstavio izvan pretpostavljene ceremonijalnosti. Umesto ukočenog i normiranog vladarskog portreta odlučio se za produženi torzo mlade žene u tročetvrtinskom profilu, psihologizacijom lika stvorio je njen izvanredan karakterni prikaz. Istovremeno, s izuzetnim rafirmanom prikazao je kontrast između beline kraljičine puti i materijalnosti njene pomodne i luksuzne haljine, što je istaklo njenu ženstvenost i artificijelnost. Treba napomenuti da je kraljica izabranom haljinom potvrdila svoj ukus i prefinjenost u odevanju i da je prenoseći aktuelne trendove pariske visoke mode na tlo Srbije stekla status modne ikone Beograda – približava nam Borozan slikarski prosede Todorovića.

Vlaho Bukovac, „Kralj Aleksandar Obrenović”, 1901. (Foto: Arhiva Narodnog muzeja u Beogradu)

Neformalni profil Aleksandra Obrenovića

Reč je o Bukovčevoj slici iz 1901. koja je i jedan od najznačajnijih vladarskih portreta u evropskom slikarstvu na razmeđu 19. i 20. veka. Početkom prošlog veka, priča profesor, u vreme Bukovčevog dolaska u Beograd, situacija na vladarskom dvoru bila je loša usled nepovoljnih političkih okolnosti u zemlji koja je lavirala između Rusije i Austrougarske. Konstantni pritisak Petra Karađorđevića, pretendenta na srpski presto, dodatno je otežavao položaj vladarskog para.

– Da bi se vladarski par poslednjih Obrenovića u takvoj atmosferi popularisao angažovan je upravo Bukovac, slikar sa velikim ugledom koji je stekao prilikom prethodne posete srpskom dvoru 1882, kad je naslikao portret malog prestolonaslednika Aleksandra Obrenovića i monumentalni portret njegove majke, kraljice Natalije Obrenović. Ovoga puta portretisanje se događalo na otvorenom, u vladarskom letnjikovcu u Smederevu. Izvan uobičajene predstave, monarh je prikazan nekonvencionalno, u profilu, bez ceremonijalnosti koju je nadomestila psihologizacija njegovog lika, što je potvrdilo slikarevu moć zapažanja. Portret kraljice Drage Obrenović nešto je drugačiji, pa su se slike dobrodušnog monarha i ohole vladarke uklopile u mišljenje jednog dela javnosti o podeli uloga u vladarskoj porodici – objašnjava Borozan.

Prefinjenost portreta Marije Karađorđević

Portret kraljice Marije Karađorđević Paje Jovanovića iz 1925–1927. predstavlja zvaničan portret namenjen javnim i oficijelnim državnim ustanovama, naglašava naš sagovornik.

– Pored stojećeg tipa, Jovanović je izveo i reprezentativni portret kraljice u sedećem stavu, a kao uzor prilikom uobličavanja imao je portret belgijske kraljice Jelisavete, što govori o prožimanju ikonografskih modela u tadašnjem evropskom slikarstvu. U svetlosti propagandnog markiranja kraljičinog lika vladarska dijadema nesumnjivo doprinosi ozbiljnosti portreta u javnoj sferi. Ipak, izvesna ležernost, aristokratski lik i otmeno držanje vladarke odaju patos viteške i prefinjene atmosfere koja je vladala na jugoslovenskom dvoru. Gotovo taktilni osećaj skupocene odeće u saglasju sa izuzetnim prikazom kraljičinog psihološkog lika smešta portret u međuprostor između tipizirane idealizacije istorijske ličnosti i karakternog prikaza konkretne osobe – zaključuje Borozan.