Poslednji zanosi DJ

SRPSKA MODERNA
Ime slikarke Danice Jovanović (Beška, 4. januar 1886 – Petrovaradin, 12. septembar 1914) vezuje se za generaciju srpskih modernista koja se školovala i svoje umetničke domete postigla u periodu pred Prvi svetski rat. Nalazimo je i u ženskom slikarskom krugu okupljenom oko Bete Vukanović (1907 – 1909) zajedno sa Vidosavom Kovačević, Anom Marinković i Milicom Čađević, uglavnom na fotografijama i u uspomenama savremenika, gotovo bez sačuvanih radova nastalih kao školska vežba u Umetničko-zanatskoj školi.
Znatno obimnija sećanja koja je 1954. godine zabeležio novinar Vuk Dragović, kao i veći broj fotografija i dokumenata i, konačno, veliki broj radova, ilustruju nam etapu njenog minhenskog školovanja na Ženskoj slikarskoj akademiji (1909 – 1914).

Iz reči njenih poznanika iz Minhena – Stojana Aralice, Živorada Nastasijevića i Andre Franićevića – saznajemo da je bila sitne građe, plavokosa i plavooka, vedre naravi i energična, bezrezervno posvećena studijama i iskreni patriota. Njene prijave u policijskom arhivu u Minhenu svedoče kako da je leta provodila u Beški, ali se krajem juna 1910. godine odjavila radi odlaska u Pariz. Nema dokaza da je tamo i bila, kao što nije sigurno da je putovala na jug Stare Srbije, u krajeve oko Prizrena (Vezirov most, Ljum kula) posle Balkanskih ratova, o čemu bi se moglo zaključiti na osnovu prizora sa njenih slika. U pismima koja je redovno, iz Minhena i Beške, slala svom profesoru i na neki način mentoru Arkadiju Varađaninu u Novi Sad, nalazi se sva njena odlučnost da se posveti struci koja joj je "jedina mila i draga – slikarstvu", pratimo napredovanje njenih studija, interesovanja, brige, saznajemo o nesrećama koje je nisu zaobišle (smrt oca, sestre, dobrotvorke Dane Jovanović). Ta pisma nam pružaju i obaveštenja o njenim finansijama: stipendiji Petrovaradinske imovne općine i pomoći Dane Jovanović iz Velike Kikinde i Olge Jovanović iz Budimpešte. Zapravo je reč o Olgi, kćerki Laze Dunđerskog, udatoj Jovanović, i njenoj zaovi Dani, ali i o emancipovanosti i povezanosti ženskih dobrotvornih društava u austrougarskoj Vojvodini i spremnosti vojvođanskog građanskog društva da prepozna i podrži autentične talente i vrednosti.

Na fotografijama iz minhenskog perioda na Daničinom licu je očigledna odlučnost, moderna ženstvenost oličena u strogoj odeći dopunjenoj kravatom oko vrata, snaga nalik onoj na "Autoportretu" iz 1914. godine, ali i svojevrsna ležernost i spontani šarm mlade žene rešene da je njen talenat dovede do cilja: diplome akademske slikarke i ispunjenja misije da kroz slikarstvo doprinese uzdizanju nacionalne svesti i emancipaciji ženske populacije u srpskim zemljama tek oslobođenim od turske vlasti. Misionarska snaga izbija i iz pedesetak njenih slika, posebno onih sa motivima seljana u narodnim nošnjama, koje, kao i celokupan slikarski opus Danice Jovanović, karakteriše osoben, energičan potez i intenzivan, bogat kolorit. Ove slike potvrđuju tačnost opaske Stojana Aralice kako je Danica bila još đak, "nije imala svoje slikarske note, ali je strasno bila zaljubljena u slikarstvo". Ipak, nekoliko slika nastalih 1914. godine – mrtvih priroda i portreta – ukazuju na put kojim bi se Daničino slikarstvo kretalo. Uz način razmišljanja minhenskih impresionista, koji nikad ne dopuštaju da svetlost razori formu, Danici je bliži bio ekspresivni izraz, a ponekad i literarna potka nemačke simbolističke škole. Ipak, najviše od svega, u njenim radovima preovladava snažna individualna nota, strasna želja da se znanje stečeno na akademiji pretoči u lični izraz, kao i dokazi da je slikarka bila na dobrom putu, na žalost prekinutom njenom tragičnom smrću, kada je, zajedno sa još petoro Beščana, streljana u podnožju Petrovaradinske tvrđave 12. septembra 1914. godine. Na mestu gde su austrougarski vojnici toga dana streljali šestoro uglednih Beščana i mnoge druge stanovnike Srema, kako bi poslali upozorenje buntovnom stanovništvu, danas se nalazi spomen-obeležje. Studenti novosadske Akademije umetnosti svakodnevno prolaze pored njega, verovatno ne znajući da ono označava ne samo veliku ljudsku tragediju, već i jednu od mnogih tragedija našeg slikarstva. Daničinom smrću, porodica Jovanović je pretrpela ogroman gubitak, Beška je izgubila svoju prvu i do sada jedinu akademsku slikarku, a srpska likovna umetnost osobenu ličnost i autorku koja je, mada tek na pragu stvaranja, svojim talentom i ostvarenjima obezbedila značajno mesto među savremenicima.

Ličnost i delo Danice Jovanović su tek pre nešto više od dve decenije otrgnuti od zaborava. U međuvremenu su objedinjeni mnogi rasuti delovi njenog opusa, pronađene su fotografije snimane u Minhenu i Beški, a otkriveno je i nekoliko značajnih arhivskih dokumenata. Zahvaljujući svim tim otkrićima, izložba radova Danice Jovanović u Spomen-zbirci Pavla Beljanskog u Novom Sadu, kao i monografija koja će za mesec dana izaći iz štampe, doneće dosta izmenjenu sliku o ovoj autorki i odrediće njeno pravo mesto u srpskoj likovnoj kulturi.