Kavijar, oktopod, topla čokolada...

Oktopod, kavijar, golubije meso, topla čokolada… nije ovo jelovnik nekog ekskluzivnog restorana, već su to jela kojima je u vreme baroka beogradska aristokratija mastila brke. Bogatih gozbi bilo je i na austrijskom dvoru, ali i na trpezama uglednih Srba.

– Kada su trupe princa Eugena Savojskog avgusta 1717. godine ušle u Beograd, njegovo lice promenjeno je zauvek. Zapušteni i ratovima oštećeni orijentalni grad poprimio je oblik baroknog utvrđenja, sa mrežom ulica koje su se sekle pod pravim uglom. Pored tvrđave, gradile su se i palate, crkve, kuće, bolnice, škole... Ovakvom scenografijom postavljena je i pozornica za spektakle: organizovanje balova, svetkovina, proslava, uživanja u opijanju i prežderavanju – objašnjava  Rade Milić, iz Centra za urbani razvoj. Dah tog raskošnog života sa evropskih dvorova doneo je princ Aleksandar Virtemberški, upravitelj Srbije.

– Princ Aleksandar bio je ljubitelj dobre čašice, kvalitetne kuhinje, kocke, žena, lova, proslava i balova. U Beogradu je formirao i mali zoološki vrt sa zverima uglavnom sakupljenim u šumama i planinama Srbije. Stanovništvo grada bilo je raznoliko i prispelo sa različitih strana Evrope. Bilo je tu i pustolova, isluženih vojnika, katoličkih misionara… Takav sastav žitelja, kao i ličnost princa doprineli su razvoju kafana i gostionica. Na točenje pića se nisu plaćale nikakve dažbine tako da je svako mogao da se bavi ovim poslom. U nemačkom delu grada radilo je oko 140 kafana i gostionica, a u srpskom oko 200. Kod Srba su se točili rakija i vino, a u nemačkom delu „teklo” je pivo. U gradu su već 1723. godine postojale čak četiri pivare. Ostala su poznata imena nekih krčmi kao što su „Kod crvenog vola” i „Kod tri zeca” – priča Milić.

Osim u kafanama, društveni život pulsirao je i na balovima. Oni su održavani u centru grada, u građevini sagrađenoj o trošku države. Na njima su uživali pripadnici aristokratije, vojske, diplomate... Dok su trajali balovi, muzika je bila zabranjena u ostatku grada.

– Obični građani primoravani su da učestvuju na balu i vrlo često su i nasilno dovođeni. Bili su obavezni da plate ulaznicu od 17 krajcara, koja je za njih bila preskupa, a aristokratiji su služili i za podsmevanje. U slučaju nekog ispada mogli su biti zatvoreni ili išibani – objašnjava Milić.

U situaciji u kojoj je oholi princ uživao u gradu, na scenu stupaju srpski mitropoliti. I pored mnogih pritisaka, znali su da dostojno pred austrijskom vlašću predstavljaju svoj narod. Ostavši jedini reprezenti srpske srednjovekovne državnosti, mudri mitropolit beogradski Mojsije Petrović, rođeni Beograđanin, razumeo je duh vremena i svoju istorijsku ulogu.

– Na savskoj padini 1725. godine Mojsije je počeo da zida „Novopraviteljstvujušči beogradski dvor arhiepiskopsko-mitropolitske rezidencije” koji je zbog svetovne administracije srpskim delom nazvan „Obšči dom”. Rezidencija je imala raskošne salone i više od 40 soba. Mitropolitov dvor imao je vrt i ribnjak, a luksuzni nameštaj i peći od gleđosane keramike bili su uvezeni iz Austrije. Zabeleženo je da je vrtlar bio nagrađen jer je iz bašte pred nevreme – beogradsku košavu, uneo „lemone”. Ispod dvora, na padini prema Savi, uz današnju Karađorđevu ulicu, mitropolit je za podrum vina započeo kopanje kamena. U naredna tri veka, ovaj podzemni kompleks ispod Kosančićevog venca proširivan je i danas čini jedan od najvećih podzemnih sistema grada. Dvor je završen u vreme Mojsijevog naslednika Vićentija Jovanovića, ali su ga Turci porušili čim su se vratili u Beograd – rekao je Marko Bogdanović, istoričar umetnosti.

O životu iz tog doba dosta se može saznati iz crkvenih beležaka. Mitropoliti su pedantno vodili računa o svakoj nabavci i trošku. Iz stavke za nabavku odeće iz Beča može se videti da je početkom 18. veka u modi bila kafe braon boja, svilene čarape i cipele sa zlatnom pređicom.

U to vreme na austrijskom dvoru organizovane su raskošne gozbe, takozvane traktacije, pa je i mitropolit morao da se prilagodi uslovima.

– Zaposlio je kuvara iz Beča čija je mesečna plata bila jednaka godišnjoj plati dvorskog baštovana, veća je bila i od plate dvorskog oficira. Trpeza je bila puna raznovrsnih jela – kavijara, telećeg, pačijeg, „golubećeg” mesa, divljači... morskih specijaliteta – oktopoda, „ohara morskih”, haringi koje su usoljene donosili grčki trgovci i kaluđeri. Pilo se domaće vino – rozolija, crni samotok, puntvajn je dobavljan iz Topčijinog sela (Topčidera), Smedereva, Grocke, a od luksuznih stranih vina racištrof, mađarski tokaj, nemački rajnvajn, mozelsko muzler. Za desert se pila veoma popularna topla čokolada uz mondl kolač. A posle obroka se obično kartalo – ističe Bogdanović.

Kratkotrajni blesak baroka uticao je na našu kulturu. U to doba je tradicionalna srpska slava postala ono što je i danas, raskošna gozba.

Kada su se Turci vratili 1739. godine, srušeni su dvorovi i mnoge građevine koje su krasile barokni grad. Traktacija i gozbi više nije bilo, a grad je ponovo utihnuo u orijentalnom snu. Ostala je samo žal za tim vremenom pretočena u stihove: „Ne čuju se bubnji nit svirale. Ne čine se tanci i veselje.„