Zanemarena operacija „Baden”

Zahvaljujući feljtonu Mladenka Colića „Osamdeset godina od stvaranja partizanskog pokreta i oružanog otpora okupatoru”, nedavno objavljenom u „Politici”, prikazana je istina o začetku i razvoju oružanog otpora okupatoru iz kojeg se razvio Narodnooslobodilački rat 1941–1945.

Međutim, i ovaj feljton, kao i drugi prikazi toga vremena, izostavlja pominjanje blokade Kosmaja (operaciju „Baden”), koju je 8. i 9. avgusta 1941. godine velikim snagama preduzela okupatorska oružana sila Nemačke, kao prvu i do tada najveću na teritoriji okupirane Jugoslavije protiv snaga domaće pobune. Autor, svakako, nije imao saznanje o tome.

Verovatno imajući u vidu akcije Kosmajskog odreda manjih razmera (rušenje železničke pruge kod Ralje i Belog potoka 24/25. jula, odvraćanje seljaka od predaje konja i drugog vojnog materijala i oružja bivše jugoslovenske vojske...), autor na jednom mestu kaže da „većih akcija i sukoba nije bilo u tom delu Srbije do 28. septembra 1941. godine”. Ostaće možda trajno bez odgovora pitanje: zašto u tadašnjem Vojnoistorijskom institutu u Beogradu niko nije „ni pogledao još jednu kutiju s nekim nemačkim papirima”, koju je arhivski radnik pokazao Dragoslavu Dimitrijeviću Belom, samostalnom istraživaču i piscu ratnih hronika okoline Beograda. On je akciju „Baden” uneo u knjigu „Kosmajski partizani” (1983) i u brošuru „Nemačka akcija Baden, Ofanziva na Kosmaj 8. i 9. avgusta 1941” (drugo dopunjeno izdanje, Mostart Zemun 2018, tiraž 100 primeraka).

Imao sam tada 10 godina i pamtim da su svi sa strahom gledali kako drumom i kroz Sopot prema Tresijama pod Kosmajem i Rogači prolazi kolona nemačkih kamiona s vojskom i bornih kola s topovima i drugim oružjem. Naša kuća je bila kod ropočevačkog groblja, blizu Sopota. Još te večeri bilo je pucnjave na Kosmaju, a sutradan su se čitavog dana smenjivale jaka i žestoka pucnjava. Posle dan ili dva, „nedićevci”su nasred Sopota, kod spomenika narodnom poslaniku Đuri Prokiću, jedinom srpskom poslaniku poginulom 1914. u rovu u borbi protiv Austrougara, poređali tela dvanaest poginulih partizana sakupljena na Kosmaju. Izložili su ih da zaplaše narod i posle dva dana zajedno sahranili u samom uglu groblja u Ropočevu. Kako niska živa ograda deli groblje od našeg vinograda, moji otac i stric videli su kako samo jednoga u oficirskoj uniformi pre bacanja u raku uspravljaju uz ogradu i fotografišu. Kasnije je moja učiteljica Jelica Milovanović u strogom poverenju ispričala mom ocu-saradniku da je to „drug Žuća, M. Milisavljević, kapetan komandir Mladenovačke čete, a da smo izgubili i druga Branka Krsmanovića iz višeg rukovodstva KP”. Posle nekoliko dana u istu raku sahranjen je još neko.

Ova operacija bila je u ingerenciji visokih okupacionih vojnih i civilnih komandi i vlasti za Jugoistok i ovaj deo teritorije. Tako general Paul Bader, komandant Više komande LXV za naročitu upotrebu, naređuje komandama tri posadne divizije da izdvoje sedam bataljona i potrebne manje jedinice s naoružanjem za odgovarajuću upotrebu, da ih stave na raspolaganje generalu Fridrihu Štalu, komandantu 714. p. divizije sa sedištem u Sopotu „za uništenje komunista okupljenih na Kosmaju”.

Nisu znali da su na planini samo delovi mladenovačke čete, a da su ostali po selima. Najoštriji otpor pružio je lično komandir čete uzevši mitraljez da bi ostalima omogućio izvlačenje – dok nije poginuo. U izveštajima Nemci umanjuju broj svojih snaga na oko 3.000 ljudi, uvećavaju gubitke „bandita” na „ubijenih 18 i zarobljenih 13”, a umanjuju svoje na „jedan poginuli i četiri ranjena”. Najrealnijom se može smatrati procena Nikole Stankovića, borca učesnika, sudije iz Sopota, da je bilo angažovano oko 7.000 nemačkih vojnika.

O ovoj akciji izveštaj šalje i Feliks Benclder, opunomoćenik nemačkog Ministarstva inostranih poslova u Srbiji, što svedoči o visokom tretmanu ove ofanzive, koju istorijske institucije naše države nisu zabeležile.

Branko Maričić,
Beograd