Do 2050. biće nas za petinu manje

Opšte je poznata činjenica da se stanovništvo u Srbiji smanjuje i demografski stari. Stoga ne čudi da najnoviji izveštaj UNDP-a o ljudskom razvoju u Srbiji ukazuje da će se njena populacija smanjiti najverovatnije za petinu do 2050. godine ili za dve petine do kraja veka ako izostanu bilo kakve mere javnih politika u domenu demografskog razvoja. Međutim, daleko važnija poruka izveštaja jeste da se iza pojednostavljenog stereotipa o depopulaciji kriju višeslojni demografski izazovi koje odlikuje izražena prostorna neravnomernost. Zanemarivanje ogromnog jaza u demografskim kapacitetima između oblasti i regiona Srbije, kao i selektivno tretiranje pokretača populacione dinamike od donosilaca odluka u poslednjih 30 godina, predstavlja glavnu prepreku za razumevanje i prevazilaženje duboke demografske krize u kojoj se nalazimo.

Indeks ljudskog razvoja, koji redovno objavljuju Ujedinjene nacije, predstavlja široko prihvaćenu sintetsku meru opšteg napretka u obrazovanju, zdravlju i životnom standardu stanovništva. Iako je prema sadašnjoj vrednosti ovog indeksa Srbija zakoračila među zemlje s veoma visokim stepenom ljudskog razvoja, ona ipak zaostaje za većinom evropskih država, uključujući svoje susede, među kojima su samo Bosna i Hercegovina, Albanija i Severna Makedonija rangirane niže od nje. Situacija pak postaje složenija ako se s nacionalnog spustimo na nivo regiona i oblasti. Uprkos niskom rangiranju prema indikatorima depopulacije, neke oblasti su visoko kotirane u pogledu ljudskog razvoja zbog dužeg životnog veka (npr. zlatiborska) ili višeg indeksa bruto nacionalnog dohotka (BND), npr. borska. S druge strane, braničevska oblast je, i pored relativno visokog indeksa BND-a, nisko rangirana zbog daleko najnižeg indeksa obrazovanja u zemlji. Oblast glavnog grada jedina je koja je na sličnom nivou ljudskog razvoja kao neka država članica EU (Poljska), dok su sve druge ili na nivou preostalih kandidata za članstvo u EU na zapadnom Balkanu, ili zemalja Srednje i Južne Amerike, odnosno Bliskog istoka i Severne Afrike.

Ovakvi nalazi, u uslovima nove demografske realnosti, koja podrazumeva smanjenje i starenje populacije, ukazuju da javne politike usmerene ka poboljšanju demografskog profila Srbije treba da omoguće da svaka oblast u zemlji unapređuje dimenzije ljudskog razvoja koje su za nju najrelevantnije. Nažalost, upravo takav pristup upadljivo nedostaje postojećim strategijama i zakonskim rešenjima utemeljenim na jednodimenzionalnoj koncepciji javnih politika, koja ne uvažava (pod)regionalne specifičnosti, niti donosi jasne demografske efekte u većini oblasti u zemlji.

Štaviše, očekuje se širenje jaza između severa i juga zemlje prema indikatorima demografskog i ljudskog razvoja. Grupa oblasti u regionu Južne i istočne Srbije do 2050. godine najverovatnije bi izgubila između 40 odsto i 50 odsto svog stanovništva. Ako se nastave postojeći trendovi u stopama rađanja i doživljenja (što podrazumeva njihovo blago poboljšanje), gotovo tri četvrtine oblasti u Srbiji do 2100. godine izgubile bi više od polovine svog stanovništva, i pored očekivane transformacije migracionog profila zemlje od neto emigracije ka neto imigraciji posle 2030–2035. godine. Borska oblast bi čak dočekala kraj ovog veka bez mladog stanovništva, što je već sada slučaj s nekim naseljima u tom području.

Čak i kada bi se ostvarila malo verovatna budućnost s današnjeg demografskog stanovišta, koja pretpostavlja prilično brzo dostizanje nivoa rađanja bliskog prostoj reprodukciji i njegovo održavanje do kraja veka, ne bi se povratio aktuelni broj stanovnika na nacionalnom nivou, već samo u područjima koja su u stanju da privuku migrante, dok bi svaka druga oblast populaciono bila upola manja nego danas. Pritom bi oblasti čija sedišta predstavljaju najveći gradovi Srbije mogle i značajno da uvećaju svoje stanovništvo, čak i ako ne dostignu stope rađanja potrebne za zamenu generacija. Drugim rečima, politike usmerene ka podsticanju rađanja na kraju bi, mada posle izrazito dugog perioda, mogle imati efekta na nacionalnom nivou, ali na račun većine oblasti koje su pogođene iseljavanjem i rapidnim starenjem stanovništva. Ovakav nalaz sugeriše isključivo holističku strategiju odgovora na implikacije demografskih promena u Srbiji, koja treba da obuhvati ne samo pokretače niskog fertiliteta i nepovoljnih migracionih obrazaca već i sve tri dimenzije indeksa ljudskog razvoja. Ako bi se krenulo tim putem, depopulacija ili starenje stanovništva verovatno više ne bi bili glavni demografski izazovi u većini oblasti u zemlji.

*Naučni savetnik, upravnik Centra za demografska istraživanja Instituta društvenih nauka u Beogradu