Bel epok Oskara Vojnića

Baron Oskar Vojnić (1864-1914), subotički veleposednik, posvetio je čitav svoj život putovanjima i praktično kročio na sve kontinente. O ličnosti i iskustvu ovog putnika i strastvenog lovca, saznajemo kroz njegove brojne putopise i dnevnike, ali i na osnovu zbirke predmeta i fotografija, poreklom iz Afrike, Azije i Okeanije, koje je zaveštao muzejima Subotice (oko 300 predmeta danas čini deo Vanevropske zbirke Gradskog muzeja u Subotici) i Budimpešte (150 predmeta pripada Mađarskom nacionalnom muzeju). Njegova zbirka predmeta i arhivskih fotografija iz Polinezije i Indonezije po prvi put se prikazuje javnosti u Muzeju afričke umetnosti izložbom „Kava kava i betel – običaji pijenja kava kave i žvakanja betela u svetlu predmeta iz Vanevropske zbirke Gradskog muzeja u Subotici„ prema viđenju Viktorije Šimon Vuletić, autorke izložbe i kustosa Gradskog muzeja Subotice do kraja oktobra.

Nalikujući na nekadašnje kabinete retkosti, ova privatna zbirka nosi lični pečat vlasnika, otkrivajući njegov senzibilitet i afinitete, a istovremeno odslikava vladajuća uverenja i društvene predstave doba u kojem je živeo.

Jedan od najlepših perioda u novijoj istoriji Evrope – verovatno će se složiti istoričari i hroničari kulture –  bio je belle époque, koji je nastupio posle francusko–pruskog rata (1871), a trajao je do početka Prvog svetskog rata. Zbog opšteg unapređenja kvaliteta života ovaj period primirja između velikih evropskih sila okarakterisan je kao zlatno doba evropskog društva, jer je bio praćen svim pogodnostima civilizacije, tehnološkim dostignućima i „velikim nadama za budućnost“. Bel epok je i doslovno epoha novih naučnih otkrića, novih pravaca i formi umetnosti (u likovnoj umetnosti art nouveau stil, naročito izražen u dizajnu i arhitekturi, kao i začeci ekspresionizma; razvoj salonske muzike i kabarea; rađanje filmske umetnosti i novinske fotografije), kao i izuma u domenu transporta i komunikacije – automobil, telefon, avion, električni šinski saobraćaj (tramvaj). Duh ovog uzbudljivog, dinamičnog vremena obeleženog putovanjima osetio se i na našim prostorima, a na sasvim poseban, sećanja vredan način, iscrtao je životni put jednog subotičkog aristokrate, svetskog putnika, istraživača i putopisca.

Život Oskara Vojnića može da asocira na pustolovine opisane u romanu Žila Verna Put oko sveta za osamdeset dana (1873). Kao potomak loze Vojnića koja je držala posede u Bačkoj, bio je oslobođen materijalnih briga, pa se, posle završenih studija prava u Budimpešti, posvetio načinu života koji je priličio aristokratiji tog vremena – putovanjima i lovu. Kako je među višim krugovima 19. veka vladala prava pomama za putovanjima, Oskar Vojnić je, kao pripadnik austro-ugarskog plemstva, bio u prilici da obiđe čitav kontinent. Već sa dvadesetak godina posetio je Egipat, Palestinu i Krf, a pre tridesete se otisnuo i u severnu Ameriku. Međutim, ova putovanja nisu bila dovoljna da umire njegovu znatiželju i glad za avanturom, koje su bile podstaknute opštim interesovanjem za egzotične destinacije i rusoovskim mitom o „plemenitom divljaku“. Verujući u predstavu o čoveku koji je –netaknut kulturom– u svom prirodnom stanju dobar, mnogi su smatrali da izlaz iz teskobe modernog doba treba tražiti van granica Evrope, u takozvanim „primitivnim“ zajednicama, koje su prema evolucionističkim postavkama 19. veka smatrane počecima ljudskog društva i kulture. Raspirivanju putničkog žara Evropljana pogotovo su išle na ruku istorijske okolnosti – zaokruživanje geografskih znanja i iscrtavanje mape sveta, kao i razvoj kolonijalizma. Sve brojnija putovanja kolonijalnih službenika, trgovaca, lekara, vojnika, misionara uvećala su korpus putopisne literature, izazivajući zapadnjačku imaginaciju opisom egzotičnih detalja i nepoznatih predela, a zahvaljujući izumu velikih parobroda sa čeličnom konstrukcijom, opremljenih za prekookeanska putovanja, pomorski saobraćaj je postao bezbedniji i udobniji.

Krajem 1906. godine Oskar Vojnić se odvažio na put u najnedostižnije delove sveta. U Evropi se ukrcao na brod kojim će otploviti do Kine, jugoistočne Azije, Australije, Novog Zelanda i ostrva Tihog okeana (Tahiti, Fidži, Tonga, Samoa). Potom su usledila putovanja po Africi (Uganda, Sudan, Kenija), Indiji i Indoneziji (Sumatra, Java i Bali) koja su nalikovala na safari ture, jer su bile motivisana lovom – strašću sa kojom se upoznao još u ravnici. Sa tih lovačkih pohoda donosio je lovačke trofeje, fotografije lova i urođenika, kao i nakit, oružje, odeću i predmete svakodnevne namene.

(/slika2)Zapažanja koja Vojnić iznosi u svojim putopisima sa Pacifika, prilikom susreta sa pripadnicima ostrvskih kulturama, odlikuju se objektivnošću i suzdržanošću uglađenog evropskog gospodina, ali ipak odaju čuđenje nad novim, neobičnim. Uz beleške, on pravi fotografije koje obiluju prizorima lokalnog stanovištva i njihove odeće, građevina, svakodnevnog života, ali i prirodnog okruženja. Jedan deo njegovog foto materijala danas je u vlasništvu subotičkog Gradskog muzeja, dok se preko hiljadu fotografija čuva u Mađarskom nacionalnom muzeju u Budimpešti.

Tokom putovanja, Oskar Vojnić prikuplja predmete koje smatra neobičnim, drugačijim, lepim. Posebno je zaintrigiran drevnim obredom ispijanja kava kave, psihoaktivne supstance sa blagim, opuštajućim efektom, a bez koje se ne može zamisliti nijedan važniji društveni događaj. Evropljani su obavezno bili nuđeni ovim napitkom tokom posete polinezijskim selima. Na skoro identičan običaj –žvakanje lišća betela– Vojnić je kasnije naišao u Indoneziji.

Posude i alat za pripremu i čuvanje kava kave i betela čine bitan deo njegove okeanijske i indonežanske zbirke. Pored različitih kurioziteta, koje su takođe u sastavu okeanijske zbirke, mesto je našlo i nekoliko dragocenih primeraka polinežanskih prostirki, poznatih pod nazivom tapa. Tapa prostirke, načinjene od kore drveta i oslikane geometrizovanim motivima i simbolima, danas se mogu videti u svim prestižnim galerijama i muzejima sveta. Veoma su cenjene zbog dugotrajnog i komplikovanog procesa izrade, kao i zbog činjenice da su i u matičnoj kulturi predstavljale dragocenost koja se poklanjala ili predstavljala oznaku kraljevskog statusa.

Baron Vojnić okončao je život u pedesetoj godini pod misterioznim okolnostima, tokom boravka u Port Saidu (Egipat), prekidajući svoju putničku i životnu odiseju. Premda je imao izražen osećaj za avanturu, motivi njegovih putovanja ne mogu se objasniti isključivo hedonističkim pobudama. Njegov pionirski duh bio je sklon novinama i stalnom pomeranju granica društvenih konvencija. O tome koliko Vojnićeva interesovanja idu ukorak sa intelektualnim idejama evropske avangarde, govori činjenica da je boravio u Polineziji iste godine (1907) kada je Pikaso, oduševljen umetnošću Okeanije i Afrike, kupio svoj prvi predmet „primitivnih“ naroda – polinezijsku Tiki figuru (iz ove fascinacije razviće se Pikasov kubistički period).

Radoznalost i odvažnost načinili su od Oskara Vojnića svetskog putnika i istraživača, a svojim životom utisnuo je trag, koji možemo da pratimo i danas, nakon više od sto godina, zahvaljujući njegovoj zaostavštini.