Urlik za dijalogom i pomirenjem

„Ona koja raspušta vojske”, nova produkcija Narodnog pozorišta Priština sa sedištem u Gračanici, neoborivi je dokaz njegovog zalaganja za dijalog i pomirenje, jer donosi prilično glasan urlik protiv ratnih horora i društveno-političke netrpeljivosti. Zato se nedavni prištinski napadi na ovo pozorište u medijima, optužbe da je ono politička mašinerija, da je hegemonističko i ideološko, moraju označiti kao potpuno neistiniti, odnosno kao manipulativni i politizovani. Svaki segment predstave ukazuje na njenu ideju vodilju – potrebu za zaustavljanjem sukoba i prevazilaženjem tenzija.

Predstava je nastala prema Aristofanovoj „Lizistrati”, najizvođenijoj staroatičkoj komediji, napisanoj u petom veku pre naše ere, kao antiratni odgovor na peloponeske ratove koji su pustošili antičku Grčku, izazivajući nastajanje pacifističkih dramskih dela, Euripidovih tragedija i Aristofanovih komedija. „Lizistrata” prati razvoj odluke ujedinjenih atinskih i spartanskih žena da svojim muževima zabrane ulaz u spavaće sobe, odnosno da im nametnu seksualni post kako bi zaustavili rat. Ovaj komički zaplet, u čijoj je osnovi duboki otpor prema nasilju, bio je tokom istorije izvor inspiracije različitim umetnicima zgađenim ratnim menažerijama. U novije vreme, korišćen je kao osnova protesta protiv rata u Iraku, u globalnom „Projektu Lizistrata”, kao i sredstvo kritike burnih etničkih sukoba u savremenom Čikagu, u filmu Spajka Lija „Či-Rak”.

Najsvežije tumačenje „Lizistrate” na gračaničkoj sceni, u formalno i idejno savremenoj režiji Bobana Skerlića, ima naročitu društveno-političku važnost, zbog delikatnih okolnosti njegovog nastajanja. Imajući u vidu bujnost likova ove komedije, sočnost i lascivnost njihovog jezika, razbuktani Eros, raspaljenu žudnju ženskih i muških likova, Skerlić bira nekonvencionalan rediteljski pristup. U igru su korenito uvedeni mikrofoni, likovi nastupaju preovlađujuće statično, hladno i stilizovano, što glumci skladno izvode. Njihova igra je ceremonijalna, oni često ne govore direktno jedni sa drugima, već gledaju napred, u daljinu, dok komuniciraju, što se može tumačiti kao znak otuđenja, teškoće komunikacije. To ima naročito važan smisao u prvim zajedničkim scenama između atinskih i spartanskih žena, zaraćenih strana, pre njihovog ujedinjenja. Skerlićev postupak radikalne stilizacije tako smanjuje (ali ne isključuje) osećajnost likova i raskalašnost radnje, brehtovski upućujući na njena kritička značenja. A to je posebno važno, imajući u vidu glavnu temu, angažovani pacifistički smisao, dosledno sproveden u svim segmentima izvođenja.

Scenografija Gorana Stojčetovića je jednostavna i hladna, određena tamnim bojama, prisustvom mikrofona i stepenasto poređanih klupa, što se u celini može tumačiti kao simbolički prostor foruma, mesta okupljanja zajednice i rešavanja konflikata. Kostimi Tatjane Radišić su usklađeno svedeni i funkcionalno elegantni, a muzika kompozitorke Anje Đorđević je bučna i industrijska, takođe u skladu sa opštim osećanjem pretnje, ali i antiratnog protesta. U pogledu doslednosti nametanja kritičkog angažovanja gledalaca, važno je i direktno obraćanje nama, publici, na početku predstave, kada nam jedna glumica kaže „Gde ste žene?”, uključujući tako i nas, konkretno i simbolički, u izvođenje, i zaustavljanje nepotrebnih ratova.

Ovako čvrsto postavljena i pažljivo ostvarena predstava „Ona koja raspušta vojske” ima estetskih nedostataka, bilo je više prostora za razmaštavanje osnovne scenske statičnosti, za razvijanje dinamike u tom hladnom minimalizmu. No, i ti nedostaci se mogu tumačiti u prilog tezi da je etika ovde važnija od estetike, odnosno da je Aristofanova lucidna ženska zavera protiv sile muškog bezumlja vid vriska gračaničkih umetnika za humanizmom koji je iznad svih jednostranih političkih ciljeva.