Zašto je na zapadnom Balkanu inflacija veća nego u EU i SAD

Mesečne stope rasta inflacije u Sjedinjenim Američkim Državama i Evropskoj uniji nedvosmisleno ukazuju na njeno smirivanje, ali ne i na zapadnom Balkanu. Očigledno je da pored spoljašnih šokova deluju i unutrašnji faktori, kao i pojedinačne karakteristike ovih ekonomija koje već imaju ukorenjeno iskustvo sa visokom inflacijom, navode Miladin Kovačević i Katarina Stančić u analizi „Specifični uzroci jaza između inflacije u evrozoni i na zapadnom Balkanu” u publikaciji „Mesečne analize i trendovi”.

U 2022. godini prosečna inflacija u SAD iznosila je osam, a u EU 8,4. U zemljama zapadnog Balkana kretala se od 6,7 u Albaniji do 14 procenata u BiH, dok je u Srbiji, Severnoj Makedoniji i Crnoj Gori dostigla redom 11,9, 12,6 i 13 odsto. Slične stope rasta cena – više od prosečnih u EU – zabeležene su i u rastućim ekonomijama EU (Bugarskoj, Hrvatskoj, Mađarskoj, Poljskoj i Rumuniji). Ovaj inflatorni talas, koji je započeo u 2021, u svim zemljama nastao je zbog rasta cena hrane i energenata, poremećaja u lancima snabdevanja i generalno, oporavkom tražnje posle epidemije. Ali zašto ovoliki raskorak postoji između pojedinih zemalja zapadnog Balkana i EU? Ovom pojavom bavio se i MMF.

Autori navode da je kao i sve rastuće ekonomije, zapadni Balkan u pogledu inflacije suočen sa daleko jačim rizicima i izazovima nego što je slučaj u razvijenim ekonomijama. Pored inflatornih očekivanja, opasnost predstavljaju i globalne finansijske mere – podizanje kamatnih stopa, ali i domaći monetarni sistem koji je prinuđen na bolne poteze u vidu monetarnih restrikcija, da bi sprečio kolaps celog sistema.

Nervoza na finansijskim tržištima izaziva česte odlive kapitala, kreira pritiske na smanjenje vrednosti domaće valute i opštu nestabilnost, uz istovremeni rast domaćeg javnog duga i deficita. Monetarne vlasti su nekoliko puta podizale referentne kamatne stope, a preduzete su i mere zaštite najugroženijih kategorija stanovništva (električne tarife su regulisane i prilagođene, PDV za određene kategorije hrane i za gorivo je smanjen, uvedene su kvote na izvoz određenih proizvoda). Međutim, cene nafte se smiruju mesecima unazad, kao i cene drugih berzanskih proizvoda, i u razvijenim ekonomijama počinju da se ogledaju i ovi, ali i efekti monetarnog pooštravanja, dok u balkanskim zemljama to nije slučaj.

Autori napominju da su razlog veliko učešće cena hrane i energenata u inflaciji, odnosno oni su najviše uticali na opšti rast cena. Učešće hrane u inflaciji u zemljama zapadnog Balkana iznosi oko 42 odsto u proseku, dok je u EU oko 20, a u SAD 13,5. Visoko učešće izdataka za hranu obeležje je zemalja koje imaju nizak životni standard stanovništva, dok u naprednim ekonomijama u potrošačkoj korpi veće i dominantno učešće imaju izdaci za usluge. Učešće energenata slično je u zapadnom Balkanu i u EU i u proseku iznosi oko 16 odsto. Istovremeno, zapadni Balkan je u poslednje dve godine zabeležio znatno veći rast cena hrane nego EU, a niži rast cena energenata nego EU. Konkretno, krajem 2022. u EU je rast cena hrane bio oko 10 odsto, a u zemljama zapadnog Balkana od 15 do 20 odsto, dok su energenti u istom periodu u EU poskupeli za skoro 30 procenata, a u zapadnom Balkanu u proseku za oko 17 odsto.

Prema MMF-u, postoje tri glavna razloga za ovakva kretanja. Osnovne životne namirnice – koje su na međunarodnom tržištu pretrpela najveći cenovni šok zbog geopolitičke situacije, problema u snabdevanju i prošlogodišnje suše i koje imaju najveće učešće u kategoriji hrane zapadnobalkanskih zemalja – izvršile su jači uticaj na lokalna tržišta u zemljama zapadnog Balkana nego EU. Neizvesnost, spekulacije na strani ponude, povećana tražnja i smanjena ponuda uticale su na proporcionalno veće poskupljenje hrane u odnosu na druge kategorije potrošnje. Sledeći razlog su državne regulative i kontrola cena hrane i poljoprivrednih proizvoda koje su slabije u zemljama zapadnog Balkana nego u EU, zbog čega su tržišni mehanizmi reagovali jače na nestašice i povećanu tražnju. Dodatni razlog je najveća suša u 2022. na Balkanu (pre svega u BiH i Srbiji) koja je znatno doprinela rastu cena useva i hrane na lokalnim tržištima.

Što se tiče niže inflacije energenata, zemlje zapadnog Balkana uglavnom se oslanjaju na domaću proizvodnju energije (naročito BiH, Crna Gora i Albanija). Prirodni gas, koji je najviše poskupeo u prošloj godini, ima relativno manje učešće u potrošnji energenata nego što je to slučaj u EU. Najveći uticaj i najsnažnije prelivanje sa globalnog tržišta bilo je kod cena benzina, rezultirajući rastom cena transporta u zapadnom Balkanu, slično kao u EU.