Tesla iz Mrduše Donje

U organizaciji Srpskog kulturnog društva Prosvjeta u Zagrebu je prošle nedelje održana tribina, tačnije razgovor na temu Srbija u savremenom svetu. Pred tridesetak građana među kojima je bila i njena ekselencija, ambasadorka Srbije u Zagrebu Jelena Milić i još nekoliko uglednih gostiju iz javnog i kulturnog života Zagreba i Hrvatske povezanih sa tematikom nacionalnih manjina, zadovoljstvo da daju uvodne reči imali su dekan Fakulteta bezbednosti iz Beograda Vladimir Cvetković i potpisnik ovih redova.

Uprkos starosnoj strukturi okupljenih razgovor je bio veoma živahan. Tome je u velikoj meri doprineo i moderator razgovora prof. dr Siniša Tatalović koji je tribinu usmerio tako da je umesto ekstenzivnih uvodnih elaboracija koje su skrupulozni sagovornici pripremili, prednost dao konkretnim pitanjima koja je sam postavljao podstičući publiku da čini isto.

Činjenica da je tribina neplanirano potrajala dva sata, a da je samo jedan vremešni gospodin na momente dremao svedoči da ovaj format razgovora uprkos svim čudima tehnike koja dopuštaju različite oblike komunikacije još nije prevaziđen, a o različitim komparativnim prednostima koje poseduje mogao bi se napisati poseban tekst.

Mada nije uobičajeno da učesnici razgovora pišu osvrte na tribine na kojima su učestvovali, za ovaj presedan postoje bar dva razloga. Prvi se tiče činjenice da kao refleksivna bića možemo sebe da sagledavamo iz pozicije drugog, odnosno da osim kao učesnici možemo da budemo i posmatrači određenih događaja. Drugi i mnogo važniji je da nijedna beogradska redakcija nema stalne dopisnike u Zagreba.

To je donekle razumljivo, s obzirom na to, kako je i na tribini primećeno, da Zagreb i Hrvatska nemaju za Beograd i Srbiju onaj politički značaj koji su imali tokom postojanja dve Jugoslavije. Put Srbije ka Briselu vodi preko Budimpešte. Uostalom, i sve više drugih puteva povezuje jugoistok Evrope sa njenim središtem preko mađarske granice i prestonice. Brza pruga se gradi prema Budimpešti, a ne prema Zagrebu. Mada je tokom prošle godine procentualno značajno porasla, trgovinska razmena Srbije i Hrvatske ne može se porediti sa onom koja se ostvaruje sa Mađarskom – koja je u samom vrhu spoljnotrgovinskih partnera Srbije.

Mada se Hrvatska, sudeći prema izjavama vodećih političara, postavljala kao regionalni arbitar u određivanju tempa evrointegracija Srbije, ispostavilo se da je takav stav doveo do toga da Srbija tokom prethodne decenije promeni kurs i postane skretničar koji sve više različitih ekonomskih i političkih tokova usmerava ka Budimpešti umesto ka Zagrebu. Zemlje višegradske grupe (Poljska, Češka, Slovačka i Mađarska) postaju sve značajniji akteri ne samo u ekonomskom nego i u političkom smislu, a ratom u Ukrajini imaju i sve veći bezbednosni značaj. Otuda ne čudi da odnosi sa Zagrebom za Beograd nisu od suštinskog interesa i da bi sada Zagreb morao da učini veće napore ukoliko bi želeo da popravi odnose sa Beogradom i da tako ostane aktivan igrač na jugoistoku Balkanskog poluostrva kojem i sam geografski pripada.

Uprkos političkoj realnosti, međutim, decenije života u zajedničkoj državi, poreklo velikog broja Srba koji danas žive u Srbiji, kao i značajan broj ljudi koji se izjašnjavaju kao Srbi u Hrvatskoj, odnosno Hrvati u Srbiji čini da odnosi između ove dve zemlje zaslužuju da budu mnogo intenzivniji nego što jesu i na šta ih usmerava geopolitička realnost.

Za mnoge će iznenađenje predstavljati činjenica da u Hrvatskoj i danas živi mnogo više Srba nego, na primer, na Kosovu i Metohiji. Naravno, njihova pozicija je na različite načine neuporediva, pa se to odražava i na stav službenog Beograda. Ipak, čini se da bi Beograd sa mnogo više pažnje mogao da se odnosi prema Srbima u Hrvatskoj.

Ovde nije samo reč o finansijskoj pomoći koja bi morala da bude uporediva sa onom koju od Zagreba dobijaju pripadnici hrvatske zajednice u Srbiji, već pre svega o aktivnijem i drugačijem odnosu prema njima. Masovan egzodus Srba, uglavnom sa prostora koji se nakon raspada Jugoslavije nazivao RSK, uslovio je da se u Srbiji, a i među samim Srbima koji su nekada živeli u Hrvatskoj stvori podela kojom su oni koji su ostali u Hrvatskoj od svojih sunarodnika manje-više prepušteni sami sebi.

Preostali Srbi u Hrvatskoj čini se da više služe kao moneta za potkusurivanje i ilustracija za dokazivanje dominantnih političkih narativa nego kao grupa kojoj vredi pokloniti posebnu pažnju.

Nije novost da položaj nacionalnih manjina u velikoj meri zavisi od međusobnog odnosa država i da su one prve na udaru ako se odnosi između zemalja pogoršavaju. No, ovde se postavlja pitanje da li i na koji način se položaj srpske nacionalne manjine u Hrvatskoj može poboljšati kada su odnosi između Srbije i Hrvatske onakvi kakvi su sada.

Uz određene probleme koji su uglavnom tehničke prirode (granica na Dunavu, pitanje nestalih tokom rata – od kojih ogroman broj čine hrvatski državljani uglavnom srpskog porekla) najvažniju tačku sporenja između dve države, pa slobodno se može reći i naroda, čini odnos prema događajima iz prošlosti. Tumačenja tih događaja su gotovo podjednako nepromenljiva kao i sami događaji. No, za Srbe u Hrvatskoj izgleda da to nije najvažniji problem.

Mnogo veći problem je tiha asimilacija. Stigma kojom su obeleženi Srbi u Hrvatskoj čini da mnogi od njih radi olakšanja svog položaja, a posebno uspona u društvenoj hijerarhiji prihvataju socijalnu mimikriju.

Ukoliko Hrvatska želi da postane potpuno jednonacionalna država, to je njen problem i Srbija je u tom pogledu ne može sprečiti. Međutim, ukoliko Srbija hoće da pomogne Srbima koji u Hrvatskoj žele da očuvaju svoj kulturni identitet to može učiniti na dva načina. Prvi je da većim dotacijama podrži kulturno i prosvetno stvaralaštvo preostalih Srba, a drugi da podrži projekte u sferi visoke kulture i nauke kojima bi ugled srpske kulture bio podignut na zasluženi nivo.

Model i način za podizanje ugleda srpske zajednice u Hrvatskoj – što je najbolja brana asimilaciji – svojim aktivnostima postavio je sadašnji patrijarh srpski i mitropolit zagrebačko-ljubljanski Porfirije dok je stolovao u Zagrebu. Češća gostovanja i predstavljanja vrhunskih umetnika iz Srbije u Hrvatskoj koja su od interesa ne samo za tamošnje Srbe već i za kulturu zainteresovane Hrvate jedini su put za podizanje ugleda srpske kulture i ukupnog imidža Srbije i Srba, a toga ne može biti bez finansijske pomoći države.

Na kraju krajeva, umesto bespredmetnih sporenja oko Nikole Tesle, njegov kao i likovi mnogih Srba poreklom iz Hrvatske – bez kojih hrvatska kultura ne bi bila to što jeste – mogli su i još bi mogli postati temelj na kojem bi se gradilo kulturno održiv opstanak Srba u Hrvatskoj. Srbija ne može sprečiti da se na evrokovanicama pojavi lik Nikole Tesle niti može, na primer, sprečiti da se u Karlovcu otvori njemu posvećen edukacioni centar kraj gimnazije koju pohađao, ali bi za poziciju i ugled Srba u Hrvatskoj mnogo značilo ako bi se Beograd prema tim činjenicama odnosio na proaktivan umesto ignorantski način.

Profesor na Filozofskom fakultetu u Beogradu