Nasleđe kneza Mihaila

Ove godine navršava se 200 godina od rođenja i 155 godina od smrti najobrazovanijeg i možda najznačajnijeg vladara Srbije u 19. veku, Mihaila Obrenovića. Topčiderska tragedija zaustavila je Mihaila u punoj snazi, ali i snažan i kontinuiran uspon Srbije, koju je on za svega osam godina radikalno promenio nabolje i ustrojio kao veoma solidnu i organizovanu državu.

Ranije velike godišnjice padale su ili za vreme komunizma ili za vakta Karađorđevića pa nisu dobile adekvatno obeležavanje. Čini se da je ovo prilika da se današnji Srbi na ozbiljan način prisete vremena i vladavine čoveka čiji spomenik krasi nekadašnji Pozorišni trg, ali i da promisle šta se danas dešava sa idejama koje nam je ostavio u amanat i ciljevima od kojih je oslobođenje i ujedinjenje srpskih zemalja, uz modernizaciju zemlje, na prvom mestu.

Valja najpre primetiti da je prošle nedelje održan višednevni naučni skup u organizaciji Istorijskog muzeja Srbije, Pravnog fakulteta i Odeljenja za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu. Uz učešće uglednih gostiju iz Rusije, Bugarske i drugih zemalja, razmatran je veoma šarolik i prilično zanimljiv spisak tema, te nam ostaje da se nadamo kako će uslediti i vredan zbornik radova. Na skupu su učestvovali i autori poput Suzane Rajić i Danka Leovca, koji su relativno skoro objavili i zanimljive istraživačke biografije o raznim aspektima rada kneza. Pomenimo i popularno, ali vrlo lepo napisanu biografiju koju je nedavno objavio istoričar Dušan Babac.

Mihailovo intenzivno i bogato nasleđe zaista zaslužuje ozbiljno promišljanje i savremenu recepciju, posebno u ovako teškom trenutku u kome se srpski prostori nalaze. U vreme kad su mnogi skloni da zapadnu u malodušnost i da se pomire s pritiscima velikih sila ka stalnom smanjenju srpske teritorije, njegovo junačko držanje, intenzivna diplomatska delatnost, rad na konspiraciji u još neoslobođenim krajevima i priprema Srbije za buduće zadatke mogu biti zdenac na kome bismo kao narod ponovo mogli da se napojimo.

Kao deo ovog obeležavanja, na poziv srpske zajednice u Cirihu imao sam tokom vikenda prilike da održim predavanje o ovom nasleđu i da sa njima progovorim o tome šta nama Mihailo znači danas. Za potrebe ovog teksta izvući ćemo neke od osnovnih teza.

Najmlađe dete Miloša i Ljubice, došao je prvi put na vlast sa samo 17 godina. Već tada je pokrenuo određene reforme u pravcu uvođenja reda u hajdučku zemlju u kojoj ljudi nisu hteli ni porez da plaćaju, ali je za to platio cenu brzim uklanjanjem s vlasti. Tokom sledećih šesnaest godina putovao je, sretao najviđenije diplomate, vladare, naučnike i mnogo učio o raznim aspektima politike i državne uprave. Sve to ga je utvrdilo u stavu da je prosvećeni apsolutizam najadekvatniji model vladavine za mladu, haotičnu i neuređenu kneževinu u kojoj je mali deo stanovništva bio pismen i obrazovan.

Otud njegov veliki spor sa liberalima i Ujedinjenom omladinom srpskom, sa kojima se u isto vreme slagao u pogledu potrebe oslobođenja srpskih zemalja. U čuvenom paragrafu iz Uspomena Vladimira Jovanovića on svedoči kako mu je Mihailo 1863. rekao da u Srbiji ima ukupno dvanaest ljudi koji bi razumeli i na pravi način koristili slobodu štampe na primer.

Njegovi najvažniji uspesi su: suspendovanje Turskog ustava preko seta osnovnih zakona (o skupštini, Savetu, porezima, vojsci, crkvenim vlastima itd.), osnivanje sedam pravih ministarstava, osnivanje narodne vojske i oficirskog kora, što će činiti osnovu za buduću slavnu srpsku armiju iz balkanskih ratova, modernizacija države i javne uprave kojom je od neuređene vazalne provincije, postala autonomna kneževina, respektabilna politička i vojna sila u regionu, s prvim elementima moderne državne strukture, administracije i sistemom obrazovanja, zatim konačno izbacivanje Turaka i garnizona iz Srbije, i preuzimanje šest gradova, te sklapanje niza saveza s balkanskim narodima uz lansiranje krilatice Balkan balkanskim narodima, čime je uz konspiraciju u regionu ostvarena priprema za 1912. godinu.

U njegovo vreme postavljen je prvi urbanistički plan za Beograd, čime je stvorena osnova strukture grada koja i danas postoji, osnovana Velika škola i Društvo srpske slovesnosti, zatim prva varoška bolnica, kupljen prvi parobrod „Deligrad”, osnovana botanička bašta, definisane pijace i parkovi, napravljen hipodrom iliti Trkalište na potezu od Pravnog fakulteta do „Metropola” itd.

Uvodeći sistem organizovanog dvora sa audijencijama, balovima i protokolom, te uvođenjem prvog ordena sa insignijama i simbolima, i izradom kovanog novca i prve poštanske marke on je podigao ugled i države i napravio joj sistem institucija kojim je već kao takva uvažavana iako nije bila formalno samostalna.

Iza njega su ostale i dve velike kontroverze. Jedna je njegov ljubavni život koji je uključivao i rodoskrvene odnose; namera da oženi unuku svog strica bio je jedan od okidača za drugu kontroverzu, a to je politička pozadina njegovo ubistva. Kako Babac primećuje njegovu smrt su hteli mnogi politički protivnici i spolja i iznutra. Tog dana u Topčideru nekako su se zatekli i engleski konzul i Ilija Garašanin i drugi.

Njegov doprinos srpski narod je znao da ceni. I glavna ulica u prestonici i figura konjanika na glavom trgu nose njegovo ime. S pravom.

Naučni savetnik, Institut za Evropske studije