Bečki đak Jovan Cvijić

Kada na letnji solsticij, 22. juna ove godine, budemo obeležili 130. godišnjicu Cvijićevog Geografskog zavoda, biće prava prilika da se još jednom s velikom pažnjom i pijetetom, prisetimo velikana naše nauke Jovana Cvijića.

Posle završenih studija prirodnih nauka na Velikoj školi u Beogradu, Jovan Cvijić (Loznica, 1865 – Beograd, 1927) dobio je diplomu šestog jula 1888. godine. Zatim je godinu dana radio kao suplent (profesor pripravnik) u Drugoj beogradskoj gimnaziji. Po ideji svog profesora geografije i diplomate Vladimira Karića (1848–1893), obratio se Ministarstvu prosvete, koje mu je 1. maja 1891. godine odobrilo stipendiju od 2.000 dinara za odlazak u Beč radi naučnog usavršavanja. Stipendista se obavezao da će na studijskom usavršavanju posebnu pažnju obrati fizičkoj geografiji, kartografiji, političkoj geografiji, statistici i istorijskoj geografiji, da će ispite polagati na vreme, o čemu će Ministarstvo redovno obaveštavati. Ministarstvo se obavezalo da mu, pored stipendije, plaća školarinu, ispite i stručne ekskurzije. Ugovor je službeno potpisan 31. maja 1889. U to vreme je uprava Velike škole ukazivala Ministarstvu prosvete da je za Srbiju od velikog značaja da najbolje diplomirane mlade ljude pošalje na stručno usavršavanje u inostranstvo.

Cvijića je u Beču kao mentor prihvatio znameniti naučnik, veliki geotektoničar, Fridrih Karl Albreht Penk (1858–1945), koji je sa saradnicima izradio poseban program studija, laboratorijskih vežbi i terenskih istraživanja za Jovana Cvijića, kome su priznata dva semestra studija iz Beograda. Cvijić se u Beču brzo snašao, jer je odlično znao nemački jezik, a literaturu je pratio na francuskom i engleskom. Naučno se usavršavao tri godine, tj. šest semestara. Redovno je odlazio na predavanja i vežbe, polagao kolokvijume i ispite, branio seminarske radove i učestvovao na planiranim ekskurzijama, najpre po okolini Beča, a zatim, s profesorom Penkom, po Alpima, gde je prvi put video lednike i morfološke tragove pleistocene glacijacije, kojima će kasnije posvetiti deo svog naučnog stvaralaštva.

Tokom četvrtog semestra školovanja u Beču, Cvijić je prisustvovao Devetom kongresu nemačkih geografa, o kojem je objavio interesantan prilog u beogradskom „Prosvetnom pregledu”, sveska 7–8 za 1891. godinu.

Pošto je, na predlog profesora Albrehta Penka, već posle prve godine boravka i studija u Beču, za doktorsku disertaciju odabrao tremu o karstu, Jovan Cvijić je školske raspuste provodio istražujući kraške terene istočne Srbije, Crne Gore, Bosne, Hercegovine, Dalmacije, Slovenije i tršćanskog zaleđa. Doktorsku disertaciju pod naslovom „Fenomen karsta, jedna morfološka studija” odbranio je krajem 1892. godine, kad je, kako sam kaže, položio glavne rigoroze i pisani rad i početkom 1893. godine, kada je položio sporedne rigoroze. Zna se da je za doktora geografskih nauka promovisan 22. januara 1893. godine. Evropi i svetu predočio je obilje novih naučnih saznanja o krečnjačkim terenima, posebno površinskim i podzemnim oblicima kraškog reljefa i cirkulaciji podzemne vode u njemu.

Pod uredništvom Albrehta Penka, Cvijićeva doktorska disertacija publikovana je u petom broju, svesci 3, bečkog geografskog časopisa „Geographische Abhandlungen” 1893. godine.

Po povratku u Beograd dobija brojne pohvale za dokumentovano delo, koje je označeno kao zastavnički poduhvat na planu morfologije i hidrologije krečnjačkih terena. Pored ostalog, poznate su njegove reči: „Nisam bio svestan velike važnosti koju će taj rad imati. Dobio sam odštampanih samo nekoliko ekzemplara, a ostalo je gospodin Penk razaslao onima kojima obično šalje na dar ’Geographische Abhandlungen’. Najpre sam video znatan utisak, koji je ’Karstphanomen’ učinio, po pismima koja sam počeo dobijati iz inostranstva. Naročito se sećam pisma od Rithofena i Sir Archibalda Geike, koji veoma pozitivno piše o ovom delu.” Godine 1895. Cvijićeva doktorska disertacija je prevedena s nemačkog na srpski jezik i objavljena u Beogradu pod naslovom „Karst – geografska monografija”.

Akademik iz Ljubljane Ivan Gams, poznati geomorfolog, izvanredan poznavalac stvaralaštva Jovana Cvijića o karstu, isticao je da je malo primera u istoriji da je neko doktorskom disertacijom utemeljio novu naučnu disciplinu. To je mogao samo Jovan Cvijić, zahvaljujući ličnim sposobnostima i činjenici da je od jeseni 1889. do marta 1893. godine studirao u Beču, značajnom naučnom centru jugoistočne Evrope.

Po dolasku iz Beča u Beograd, Cvijić se javio Ministarstvu prosvete, koje njegovu molbu za zaposlenje upućuje Velikoj školi. Sredinom 1893. postavljen je na mesto redovnog profesora fizičke geografije i etnologije Velike škole u Beogradu, na kojoj je 22. juna osnovao Geografski zavod, preteču današnjeg Geografskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Na čelu ove visokoškolske ustanove ostao je do smrti, sredinom januara 1927.

Stevan M. Stanković,

Beograd