Kako je Jovan Cvijić izabran za akademika

Jovan Cvijić (Loznica, 1865 – Beograd, 1927) posle završenih studija prirodnih nauka u Beogradu i jednogodišnjeg rada u Drugoj beogradskoj gimnaziji, na predlog svog profesora Vladimira Karića, tokom šest semestara naučno se usavršavao u Beču kod tada veoma poznatih profesora i naučnika. Mentor za izradu doktorske disertacije, koju je Cvijić posvetio problemima površinskih i podzemnih oblika kraškog reljefa i cirkulaciji vode u karstu, bio je znameniti geolog i tektoničar Albreht Penk (1859–1945). Visoki naučni domet Cvijićeve doktorske disertacije i nekoliko značajnih naučnih radova i monografija koje je publikovao u Srbiji i inostranstvu od 1887. do 1896. godine, učinili su ga prepoznatljivim u naučnim krugovima Srbije i Evrope.

Publikovana dela – „Prilog geografskoj terminologiji našoj” (1887), „Ka poznavanju krša Istočne Srbije” (1891), „Prekonoška pećina” (1891), „Geografska ispitivanja u oblasti Kučaja” (1893), „Das Karstphӓnomen” (1893), „Karst – geografska monografija” (1895); „Izvori, tresave i vodopadi u Istočnoj Srbiji” (1895) i druga – učinila su ga poznatim, utoliko više što je 1893. godine izabran za redovnog profesora fizičke geografije i etnologije Velike škole u Beogradu, na kojoj je osnovao Geografski zavod, preteču današnjeg Geografskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, na čijem je čelu bio od 1983. do 1927. godine, a kao rektor Univerziteta, u zdanju Kapetana Miše Anastasijevića, na Kraljevom trgu, proveo dva mandata.

Zbog izvanrednih naučnih rezultata i jasno pokazanih organizatorskih sposobnosti za kabinetski i terenski rad, Jovan Cvijić je predložen za redovnog člana Srpske kraljevske akademije (SKA). Na izjašnjavanju članova akademije, 5. februara 1896, Jovan Cvijić je dobio 14 glasova, što nije bilo dovoljno za izbor, jer sedam akademika nije bilo saglasno s predlogom, dok su se dvojica uzdržala od glasanja. Na istoj sednici prisutni su odlučili da glasaju za izbor Jovana Cvijića za dopisnog člana SKA. Već u prvom krugu izjašnjavanja akademika, Jovan Cvijić je za dopisnog člana dobio 18 glasova. Tada je imao samo 31 godinu.

Za redovnog člana SKA Jovana Cvijića, referatom s obrazloženjem, predložili su arhimandrit Nićifor Dučić, matematičar Dimitrije Nešić i istoričar Ljubomir Kovačević. Izbor je obavljen 4. februara 1899. godine, kad je Cvijić imao 34 godine i već bio dobro poznat kod nas i u Evropi, jer je naučne radove publikovao ne samo na srpskom, već i na stranim jezicima, u stranim časopisima.

Po izboru za redovnog člana Srpske kraljevske akademije, Cvijić je pripao Etnografskom odeljenju naše najviše naučne ustanove. Pristupnu akademsku besedu, kako je tada bilo uobičajeno, izložio je 2. januara 1891. godine. Govorio je o strukturi i podeli planina Balkanskog poluostrva, koje su tada bile relativno slabo poznate. Beseda je štampana u „Glasu Srpske kraljevske akademije”, knjiga LXIII, prvi razred, sveska 24, 1902. godine, na stranama od 1 do 71. Ova znamenita analitička studija, iako je tokom vremena izmenjena novim saznanjima, i danas je za uvažavanje i citiranje.

Jovan Cvijić nosio je zvanje akademika 31 godinu, od 1896. do smrti 1927. Tokom 1903. i 1904. godine bio je sekretar akademije. Uz to, po ukazu srpskog kralja Aleksandra Karađorđevića od 12. aprila 1921. postavljen je za predsednika akademije za period do 1924. godine. Iste godine, ukazom od 12. marta, kralj mu je produžio mandat za naredni period. Na mestu predsednika akademije Cvijić je ostao do smrti 16. januara 1927. godine.

Dobri poznavaoci rada Srpske kraljevske akademije, posebno Vasa Čubrilović (1897–1990), jasno ističu Cvijićeve zasluge za pokretanje naučnih projekata, za organizaciju terenskih istraživanja Srbije i Balkanskog poluostrva, publikovanje naučnih dela, saradnju sa sličnim institucijama u Evropi i svetu. Čini se da je, više nego mnogi drugi, doprineo podizanju zgrade Akademije nauka u današnjoj ulici Kneza Mihaila broj 35, gde je i danas sedište predsedništva i značajnih instituta akademije, knjižare, galerije i biblioteke.

Stevan M. Stanković,

Beograd