Kapija spasa” na obroncima Javora

Davne 1876. godine obronci Javora našli su se u do tada nezapamćenom obruču krvavih borbi između Srba i Turaka. Kneževina Srbija, prvi put od vremena ustaničkih pokreta 1804. i 1815. godine, stupila je tada u otvoreni rat protiv svog sizerena, Osmanskog carstva. Specifičan sled ratnih dešavanja učinio je da tih meseci planina Javor (na tromeđi opština Ivanjica, Nova Varoš, Sjenica) postane „žila kucavica” kako borbenih dejstava, tako i veze između srpskog naroda Crne Gore i porobljene Hercegovine sa maticom Srbijom.

Od ove godine spomen na godišnjicu bitke na Javoru uvršten je među važne istorijske događaje koji se obeležavaju uz odavanje vojnih i državnih počasti. Tim povodom je ministar za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja Nikola Selaković 12. jula prisustvovao obeležavanju 147. godišnjice Kalipoljske bitke. On je istakao da je planina Javor vekovima predstavljala kapiju spasa za Srbe iz Crne Gore i iz Hercegovine, koji su bežeći od „turskog zuluma hrlili ka slobodi”, a da je sloboda tada, kao i danas, nosila ime Srbija. Dodao je da malo ljudi u Srbiji zna za Javorski rat i da je „za nas obaveza da njihove žrtve učimo smislenim” jer, prema njegovim rečima, posle Javorskog rata i Drugog srpsko-turskog rata (1877–1878), Kneževina Srbija je jedini put u istoriji novovekovne države popisala žrtve tih ratova po imenu, prezimenu i mestu porekla.

Nakon Prvog i Drugog srpskog ustanka srpska država konstituisana je kao vazalno-tributarna kneževina u okviru osmanskog carstva. Suštinski bio je to oblik političke autonomije u kojem je Kneževina Srbija plaćala godišnji danak sizerenskom carstvu i formalno stajala u njegovim granicama, dok se sa druge strane njen unutrašnji državni sistem samostalno razvijao. Dug mirnodopski period od 1815. do 1876. godine kneževina je iskoristila za konsolidaciju na poljima demografije, privrede, obrazovanja i razvoja državne uprave.

Uporedo sa razvojem Kneževine Srbije, Osmansko carstvo nastavilo je stihijski da slabi i tone u kolaps. Socijalni ustanak srpskog naroda u Hercegovini otvorio je Pandorinu kutiju borbe za oslobođenje balkanskih naroda od Osmanlija, ali i pokazao sve slabosti zastarelog sistema turske uprave.

Kao odgovor na strahovite represivne postupke osmanskih vlasti prema pobunjenom srpskom stanovništvu u Bosni i Hercegovini i krajevima Stare Srbije, vlasti vazalnih kneževina Srbije i Crne Gore odlučile su da pokrenu rat protiv Osmanskog carstva. Cilj ratnih dejstava bio je zaštita srpskog naroda na porobljenim teritorijama i njihovo oslobođenje. Tako je otpočeo Prvi srpsko-turski rat (1876–1877), kao deo dugotrajnog geopolitičkog i istorijskog problema, poznatog kao „istočno pitanje”.

Kneževina Srbija početne ratne operacije sprovela je prema ranije utvrđenom planu. Formirana su četiri fronta od kojih je poseban značaj imao Javorski front na jugozapadnoj granici zemlje, s obzirom na blizinu ustaničkih pokreta u Bosni i Hercegovini, ali i geostrateškog značaj raške oblasti. Na tom frontu koncentrisana je Ibarska vojska, u početku sastavljena od 24.000 vojnika pod komandom znamenitog češkog panslaviste i srpskog generala Franje Zaha.

Javorski (rat) front zbog siline i brojnosti turske vojske postepeno se pretvorio od polazne ofanzivne tačke u glavnu odbrambenu liniju. Zbog činjenice da su najteže borbe vođene na planini Javor, rat na tom frontu dobio je prikladan naziv.

Srpska vojska koncentrisala je na Javoru oko 35.000 vojnika i 50 topova, ali su osmanske snage bile brojčano veće i bolje opremljene. Najznačajnija bitka odigrala se na mestu Kalipolje 6. jula, gde je u teškim borbama poginulo na obe strane po oko 7.000 vojnika. U kritičkim trenucima, kada je u srpskoj vojsci zavladalo rasulo, komandu je preuzeo major Mihailo Ilić, koji je veštim manevrom zaobišao neprijateljsku vojsku s leđa, napao je i tako povratio optimizam demoralisanoj vojsci. Ubedljiva pobeda bila je na strani srpske vojske, ali nedugo nakon bitke u jednom manjem okršaju poginuo je legendarni junak Kalipoljske bitke – major Ilić. Ratna dejstva završena su 5. septembra strategijskom pobedom Turaka.

Javorski junak Mihailo Ilić

Major Mihailo Ilić (1845–1876) bio je srpski oficir, pisac, naučnik i prevodilac. Značajne su njegove studije iz oblasti vojne istorije i topografije. Autor je više udžbenika za vojne škole. Pred izbijanje Prvog srpsko-turskog rata bio je član srpskog Ratnog saveta, koji je sastavio plan početnih ratnih operacija. U toku ratnih dejstava bio je raspoređen na planinu Javor kao komandant Užičke brigade. Kao vešt i hrabar oficir istakao se u više sukoba na tom frontu. Poginuo je 5. septembra 1876. godine na mestu koje se danas zove Ilićev krš. Posmrtno je odlikovan Takovskim krstom, a u njegovu čast na mestu pogibije podignut je obelisk sa natpisom: „Đeneralštabnom majoru Mihailu Iliću – javorskom junaku – zahvalna otadžbina.”