Otimanje za Tvrtka – nasleđe i prestiž Nemanjića

Od našeg stalnog dopisnika

Banjaluka – Podizanje spomenika u Sarajevu kralju Tvrtku, koji je pre nekoliko dana dobio memorijal preko puta Predsedništva BiH, postalo je prvorazredna politička i društvena tema i novi povod za staru prepirku oko srednjovekovnog istorijskog nasleđa.

Gradonačelnik Banjaluke je zbog „prisvajanja srpskog srednjovekovnog vladara i prekrajanja istorije” najavio i odgovor kojim će biti ispravljena ta nepravda: „Spomenik Tvrtku – kralju Srba, Bosne, Primorja i Zapadnih strana, biće podignut i u Banjaluci.” No, tamo će, kako navode gradske vlasti, na spomeniku pisati prava titula tog srednjovekovnog vladara. U Sarajevu su, naime, malo „prepravili” titulu pa na spomeniku piše samo „Bosanki kralj Tvrtko Prvi Kotromanić”.

Ovaj srednjovekovni vladar, čije trupe su se borile i protiv Turaka i islamizacije teritorije kojom je vladao, a koji je, najizvesnije, krunisan u Mileševi i kako se najčešće navodi s mešanim porodičnim korenima srpske dinastije Nemanjić i hrvatske porodice Šubić, spomenik u Sarajevu dobio je pod okriljem noći.

„Odlučila sam da spomenik postavimo tokom noći kako ne bismo ometali redovno odvijanje saobraćaja”, objasnila je Benjamina Karić, gradonačelnica Sarajeva.

Milorad Dodik je bio ironičan, rekavši da mu je to sumnjivo, jer mu sve što se radi pod okriljem noći „liči na lopovluk”. Istoričarka Svjetlana Samardžija pita ko je zapravo kralj Tvrtko Prvi, koji mesecima „šeta Sarajevom, tražeći lokaciju gde da se smesti”, pa nudi objašnjenje: „Jovan Kinam, vizantijski istoričar druge polovine 12. veka, koji je u pratnji cara Manojla Komnina obišao naše krajeve, napominje da reka Drina odvaja Bosnu od ostale Srbije. Veliki car ’sigurno greši’ i sigurno je ’prekrajao’ tadašnju istoriju da bi išla u korist srpskog naroda.”

Ona podseća da je Tvrtko nosio nemanjićko titularno ime Stefan nakon krunisanja na Mitrovdan 1377. jer je kognatski pripadao dinastiji Nemanjić, pošto mu je baka Jelisaveta bila kćerka kralja Stefana Dragutina. Dodaje da su svih njegovih osam naslednika sebi dodavali ime Stefan, kako se radilo u Raškoj. U osnivačkoj povelji Grada Novog, koji je osnovao Tvrtko, a koja se čuva u Dubrovačkom arhivu, navodi se da je Novi osnovan u ime – Svetoga Stefana.

Dugogodišnji gradonačelnik Tuzle Jasmin Imamović, koji je autor romana o Tvrtku, smatra da je taj vladar nasleđe sva tri naroda. „Spomenik treba biti u Sarajevu i Banjaluci, ali se mora činjenično reći ko je bio. Bio je bosanski ban Tvrtko, koji je nasledio Stjepana Drugog Kotromanića, koji bio moćan vladar. Srpski car Dušan Silni je 1350. pokrenuo rat i Stjepan Drugi Kotromanić ga pobeđuje. Dušan ubrzo nakon toga umire. Stjepan umire rano i Tvrtko kao mlad preuzima krunu”, komentarisao je Imamović za televiziju N1.

Istoričarka Svjetlana Samardžija je za banjalučke medije pojasnila da je kult Svetoga Stefana bio veoma važan i rasprostranjen u zemlji Nemanjića, a Stefan Tvrtko postaje baštinik duhovne tradicije svetorodne dinastije.

„Sam je pisao kako je sebe smatrao Nemanjićem, jer je videvši zemlju svojih predaka Nemanjića ’po njih ostavljšu i ne imuštu svojego pastira’, on kao pastir ujedinjuje ’Srbskuju zemlju’, želeći ’ukrepiti prestol roditelj mojih’ koji ’v zemljnem carstve carstvovaše, i na nebesnoje carstvo preselili se’”, podseća ova istoričarka. Ne treba, kaže, zaboraviti ni to da je na grobu Svetog Save titulu herceg uzeo i Stefan Vukčić Kosača, čija je kćerka upravo kraljica Katarina Kotromanić. Napominje da na spomeničnoj skulpturi kralja Stefana Tvrtka treba da stoji njegova puna titula koju je on jasno isticao – „Stefan, Božijom milošću, kralj Srba, Bosne, Primorja i Zapadnih strana”.

Marko Romić, savetnik predsednika republike, povodom ovih događaja piše kako je Tvrtko krunisan 1377. kraljevskim „dvostrukim vencem” – u ime roditelja svojih – gospode bosanske iz roda Kotromanića i praroditelja svojih gospode srpske iz roda Nemanjića. Podseća da Sarajevo svoj nastanak vezuje za 1461. godinu, pa pita kako to da je Tvrtko, koji se upokojio 1391. godine, premostio istorijsku provaliju od sedam decenija.

„Neki bi rekli da je posredi stalno prisutno stremljenje o Sarajevu kao centru Bosne, u kojem se mora čuvati ’bosanska’ istorija od nasrtljive srpske istoriografije. Niti je Sarajevo ikada bilo centra srednjovekovne bosanske države (jer nije ni postojalo), niti je potrebno srpsku istoriju štiti od Srba”, konstatovao je Romić.

On kaže kako naslanjanje na nemanjićku vladarsku ideologiju, uvođenje dvorskog ceremonijala srpskog dvora, jasno pokazuju kojem zavetnom istorijskom nizu pripada ovaj izdanak loze Kotromanića. „Takođe, treba čitati građu mletačkog arhiva u Veneciji i arhiva dubrovačke opštine koji ga spominju kao rex Rasssie, što pokazuje da je u očima savremenika bio shvaćen kao srpski vladar”, navodi Romić, te podseća da se toponim Bosna javlja polovinom 10. veka u delima vizantijskog cara i pisca Konstantina Sedmog Porfirogenita kao oblast u sastavu tadašnje Srbije.

Gradonačelnica Sarajeva Benjamina Karić, kao i deo bošnjačkih istoričara, tvrdi da je je „26. oktobra 1377. godine, u Milima kod Visokog, bosanski ban Tvrtko Prvi Kotromanić krunisan za kralja Bosne”. Međutim, dubrovački pisac Mavro Orbin početkom 17. veka piše da je kralja Tvrtka krunisao mitropolit samostana u Mileševi. U Tvrtkovoj povelji Dubrovčanima, izdatoj 1378. godine, svega godinu dana nakon krunisanja, sam Tvrtko navodi da je pošao u srpsku zemlju i tamo bio krunisan „Bogom darovanim mi vencem kraljevstva mojih praroditelja”, to jest Nemanjića.

„Nije sporno postojanje srednjovekovne bosanske države, ali ona pripada srpskim hrišćanskim plemićkim porodicama. Ne može se srpska srednjovekovna istorija, niti istorija srednjovekovne bosanske države, upotrebiti kao metatekst i gradivno tkivo za formiranje nacije koja prve formalne naznake svog identiteta ima u poslednjim decenijama 20. veka”, ocenjuje Marko Romić.