Srpsko-bratske podele i sukobi

Lako mi je da zamislim šta bi sve od ovoga napravio Stiven Spilberg da se, kojim slučajem, dočepao scenarija „Heroji Halijarda” Radoša Bajića, Dušana Kovačevića i Strahinje Madžarevića. Prštalo bi sve od atrakcije i akcije katapultiranja američkih i britanskih pilota iz pogođenih aviona, širila bi se padobranska krila, uranjalo bi se u njihove pojedinačne sudbine i njihov prvi susret i kratki suživot sa spasiocima u heroičnu izgradnju improvizovane sletno-poletne piste u Pranjanima 1944. i u još heroičnije ukrcavanje u poslate avione za njihovu evakuaciju (Operacija Halijard) sa teritorije Srbije u Drugom svetskom ratu.

Radoš Bajić, naravno, nije Spilberg, u njegovom filmu izostaje mnogo toga iz ovog gore navedenog. Fokus je najvećim delom preseljen na prikaz i priču o sudbini trojice sinova i cele porodice seljaka Koste Jovića – kroz šta treba da se ogleda sva težina unutar srpsko-bratskih podela i sukoba (jedan sin u četnicima, drugi u partizanima), a kroz stradanje najnevinijeg među njima (trećeg, najmlađeg sina) i onu simboličnu scenu susreta dva razjedinjena brata na njegovom grobu uz pojavu belog goluba na krstu, da se poruči potreba za konačnim sjedinjenjem, pomirenjem i (srpskom) slogom.

Sami američki (i ostali saveznički) piloti zbog kojih je i smišljena i uspešno sprovedena Operacija Halijard, negde su u trećem planu, gotovo pa da ih i nema. U drugom planu po važnosti pojave i prisustva u priči su četnici Draže Mihailovića, odnosno pripadnici Jugoslovenske kraljevske vojske u otadžbini pod njegovom komandom, kako se to u filmu insistira. Ipak, na Bajićeve „Heroje Halijarda” se može gledati i kao na njegov omaž američkom ratnom filmu. Stilski i u narativnom toku je dovoljno „amerikanizovan” : heroičan, romantizovan, epičan, idiličan, patriotski – čak se u dva navrata u gro-planu po uzoru na američke filmove vijori i zastava, naravno ne američka, već srpska...

Da je sve što se vidi u „Herojima Halijarda” dovoljno ubedljivo, baš i nije. Za epohu Drugog svetskog rata u koju je radnja smeštena sve je previše idilično, nekako „ušećereno”. Gotovo svi umiveni i čisti, lepo odeveni, sva živina i stoka na broju, što je u višegodišnjim strahotnim ratnim sukobima i razaranjima tako malo verovatno, jer zna se šta prvo strada u domaćinstvima seljaka kako koja vojska tuda prođe. I brade Dražinih boraca uredno podšišane i sve je na njima nekako na mestu kao da rata okolo nema. Drugim rečima, četnici u Bajićevom filmu (sa nekoliko malih izuzetaka) izgledaju potpuno drugačije od onih kakve smo ih gledali u jugoslovenskim i srpskim partizanskim filmovima, ali i u arhivskim materijalima iz toga doba. Bajić ih prikazuje stilizovanije od potrebnog ili očekivanog, primećuje se tu i njegova lična ideološka naklonost ka toj monarhističkoj strani, ali mu se zbog toga ne može pripisati i pokušaj revizije istorije. Operacija Halijard je istorijski tačan događaj koji se dogodio tu gde se i dogodio u podnožju Suvobora i okolini, uz logističku podršku pripadnika tada zvanično još uvek postojeće Jugoslovenske kraljevske vojske u otadžbini pod Mihailovićevom komandom. Sve ostalo u filmu je autorsko pravo na nadogradnju stvaralačkom maštom. I jasna je Bajićeva poruka da su najveći heroji ove operacije srpski seljaci iz tog područja koji su u kratkom roku izgradili tu pistu za evakuaciju američkih pilota, pazeći do tada na njih i deleći koru hleba kao da su im rod rođeni...

Glumačka postava u filmu je brojčano impozantna i ubedljivi u svojim performansima su Čubrilo Čupić kao Ilija, najmlađi sin Jovića, Nikola Rakočević kao Mirko Jović (Dražin oficir), Vučić Perović kao Sreten Jović (partizan, sa kratkim pojavama, ali vrlo uverljivim), Radovan Vujović kao poručnik Zvonimir Vučković, Milan Vasić kao kapetan Raković, Skot Aleksander Jang kao general Armstrong, a vrlo dobro je svoj lik nijansirao Žarko Laušević kao Kosta Jović, negde i glavni nosilac ove priče o Halijardu...

Film reditelja Radoša Bajića ima dovoljno svega da drži pažnju svih 140 minuta koliko traje i tome znatno doprinosi izvrsna fotografija sa potpisom direktora fotografije Predraga Jočića. Na velikom bioskopskom platnu njegove filmske slike izgledaju baš moćno.