Prelomni deseti mesec 1944.

Posle sloma Užičke republike krajem novembra 1941. Srbija je bila gotovo potpuno pacifikovana. Rat se na velika vrata vratio u oktobru 1944, tačno tri godine nakon što je okupator ugušio ustanak u kome su sadejstvovali partizanski odredi i jedinice JVuO. Na takav „kalendar” presudno je uticao uspeh sovjetske letnje operacije „Bagration”. U ofanzivnom zamahu sovjetska vojska je na granice Srbije izbila pre nego što je očekivano i planirano.

Tako je već u oktobru odigrana brzopotezna partija u kojoj je nemačka armada matirana. Sa istoka su napredovale trupe Crvene armije, a jedinice Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije (NOVJ) nadirale su iz pravca Bosne i Crne Gore, šireći teritoriju pod svojom kontrolom. Na terenu im se masovno pridružuju sledbenici Mihailovićevog pokreta – od dojučerašnjih pripadnika JVuO, na jugu Srbije formirano je pet divizija NOVJ.

Uz snažnu podršku sovjetske avijacije, jedinice NOVJ 8. oktobra započinju operaciju oslobađanja Niša. Time je presečen pravac pregrupisavanja nemačke Armijske grupe E iz Grčke i onemogućeno njeno uključivanje u borbe na području Srbije. Ova jaka vojna formacija prinuđena je na odstupanje preko Kosova i Metohije i dolinom Ibra ka istočnoj Bosni i Sarajevu. Bez pomoći trupa iz Grčke, nemačke snage ostale su izolovane na prostoru Vranja, Leskovca i Niša, koji je oslobođen 14. oktobra.

Paralelno, 13. oktobra otpočinje bitka za Beograd, koji je branilo 30.000 nemačkih vojnika. Naspram njih je stajao Četvrti mehanizovani korpus generala Vladimira Ždanova, koji je brojao 25.000 vojnika. Prvi armijski korpus NOVJ, pod komandom generala Peka Dapčevića, imao je 55.000 boraca, što je bila i najveća koncentracija snaga Narodnooslobodilačke vojske od početka rata. Prema rečima pukovnika dr Slobodana Đukića, profesora vojne istorije na Vojnoj akademiji, Tito je sve operativne snage usmerio na zaposedanje Srbije, svestan da se tu rešava i vojna i politička budućnost njegovog pokreta.

Visok borbeni moral i jaka motivisanost naših boraca, uz sadejstvo sovjetskih topova, raketnih bacača i oklopnih vozila, iznedrili su veliku vojnu pobedu. Za slobodu prestonice život je položilo 3.000 pripadnika NOVJ i 960 crvenoarmejaca. Oktobar je prelomio ishod rata, ali je do oslobođenja čitave Jugoslavije trebalo da prođe još sedam meseci i da se prolije još mnogo krvi.

Propast četničkog manevra

U predigri završnog čina ratne drame na tlu Srbije, oružane formacije Draže Mihailovića su od avgusta do oktobra zaposele desetak sela i varoši, u pokušaju da pred nadolazećom Crvenom armijom povrate status aktivnog antifašističkog pokreta. Ovaj manevar je neslavno propao, budući da su se Sovjeti prema JVuO držali, najblaže rečeno, krajnje rezervisano. Zapadni saveznici su u to vreme već uveliko otpisali Dražine gerilce, a Vrhovna komanda NOVJ je bezrezervno insistirala na njihovom razoružavanju ili prelasku pod crvenu petokraku. Četničkim formacijama koje na to nisu pristale jedino je preostalo da se povlače zajedno s Nemcima, u pokušaju da se izvuku iz zemlje i predaju savezničkim trupama.