Još nešto o Draži i Titu

Sreda je, 18. oktobar 2023. godina. Nalazim se u čekaonici zdravstvene ustanove u Mladenovcu. Tu je i petnaestak pacijenata u redu za proveru opšteg stanja zdravlja, kako bismo dobili uverenja za produženje vozačkih dozvola.

A baš prethodnog dana, u utorak, otkriveni su spomen-soba i spomenik đeneralu Dragoljubu Draži Mihailoviću, komandantu JVuO u glavnom gradu Srbije, na mestu njegove porodične kuće, u Bregalničkoj ulici broj 24.

Po starom srpskom običaju, kada se nađu na istom mestu bar njih trojica, kreće se sa „bistrenjem visoke politike”, pa je tako počela i priča u čekaonici o jučerašnjem događaju. Jedan markantan pacijent počeo je da ogovara Matiju Bećkovića.

Oštro sam reagovao uz reči: – Matija je tajnoslovac, darivan s neba talentom za slovarsku promisao, da je moj dobar prijatelj, a uz to mlađi dva i po meseca, te da smo obojica sinovi istaknutih pripadnika četničkog pokreta, koji su se pod komandom crnogorskog gerilca vojvode Pavla Đurišića borili i položili svoje živote za kralja i otadžbinu, nakon čega je prestala svaka dalja rasprava a doduše i nije bilo vremena za neku širu razmenu mišljenja.

I to je upravo povod da iz ličnog ugla saopštim istinu, ne na bazi naučnofilozofskog istraživanja, ili po principu šta bi bilo kad bi bilo, već baš onako kako je bilo. A to je upravo i razlog da u nastavku prikažem živu istoriju koja se tiče predmetne teme.

Istina je da je Draža, tada pukovnik Kraljevske vojske, stao na čelo malobrojne grupe odvažnih patriota i stekao epitet prvog gerilca Evrope (neki podaci ipak govore da je to bio poljski major Hubal, 1939) i pod geslom „Za kralja i otadžbinu” osnovao četnički pokret za borbu protiv okupatora i očuvanje postojećeg monarhističkog režima.

Skoro istovremeno dolazi do osnivanja drugog pokreta otpora, sa vođom komunista Titom na čelu, pod nazivom partizanski pokret. Sam izraz partizan potiče još iz doba Napoleonovih osvajanja Evrope i carske Rusije 1812, kada su grupe ruskih seljaka i rodoljuba, koje su se samostalno organizovale i oružjem otetim od neprijatelja, napadale i uznemiravale pozadinu francuske vojske.

Istina je i da su oba pokreta bila protiv okupatora i borila se za slobodu svog naroda. Osnovna razlika između ova dva antifašistička pokreta, oba ponikla na tlu ondašnje države Jugoslavije, bolje reći na teritoriji centralne Srbije, pre svega je ideološke prirode. Dok se četnički pokret, kasnije JVuO, borio istovremeno i za oslobađanje zemlje od okupatora i za održavanje statusa kvo režima, nasuprot njemu partizanski pokret je u prvi plan stavio rušenje postojećeg kapitalističkog privrednog i društvenog uređenja i ukidanje monarhije, dok se oslobođenje zemlje od okupatora svakako podrazumevalo.

A kako drugačije objasniti taktiku četničkog pokreta, da se izbegavaju napadi na neprijateljsku pozadinu, kako ne bi izazivali odmazdu nad svojim stanovništvom, posebno nad starcima, ženama, đacima i decom, jer je okupator bio nemilosrdan: Za jednog ubijenog Nemca streljano je sto, a za jednog ranjenog, pedeset Srba (Bukovo, Kragujevac, Kraljevo, Kozara…). Očigledno da je Draža kalkulisao, da pre svega sačuva svoj narod, kao što to danas, nakon osamdeset godina, čini i Putin u ratu sa Amerikom.

Tito nije kalkulisao. Naprotiv, nemilosrdno do fanatizma se obračunavao, bez obzira na cenu, i sa okupatorom i sa domaćim rivalima, pre svega da bi srušio postojeći režim i preuzeo vlast.

Na kraju rata, partizanske jedinice prerastaju u moćnu NOVJ i zajedno su, nakon četiri godine ratovanja, sa jedinicama sovjetske armije oslobodile glavni grad Beograd, a ubrzo i celu Jugoslaviju. Tito se kao vođa komunista i NOVJ i pobednik u Drugom svetskom ratu, nemilosrdno obračunavao sa nosiocima svake vrste neprijateljstva, a naročito sa ideološkim protivnicima.

Draža Mihailović (Foto „Vikipedija”)

Ovde treba istaći nešto što se retko sreće u istoriji ljudske civilizacije, a to je da se Tito u osnovi nije obračunavao sa potomcima svojih neprijatelja, izuzev ako i oni nisu postali nosioci neprijateljskih ideja i dela. To je bio najbolji način da na svoju stranu privuče i potencijalne protivnike i ostvari što veće jedinstvo u realizaciji svojih ciljeva.

Da je i ovo istina potvrđuju sledeća dva upečatljiva primera iz naše novije istorije:

Milan Zečar, Srbin iz Šćećinca kod Trebinja, rođen 1906, naseljen u selu Retkocer kod Uroševca u Metohiji, po odsluženju redovnog vojnog roka dobija čin rezervnog podnarednika. Posle okupacije Jugoslavije pristupa partizanskom pokretu otpora. Poginuo je 9. juna 1944. u Majance kod Kočana na Bregalnici, kao komandant Kosovske brigade NOVJ. Za narodnog heroja proglašen je 5. maja 1951. Iza sebe je ostavio potomke, ćerku Vericu i sinove Svetozara i Gojka.

Marko Bjelić, Crnogorac iz Gornjeg Zaostra kraj Berana, rođen 1905, naseljen u selu Mali Vranovac, opština Barane, kod Peći u Metohiji. Redovan vojni rok odslužio je u kraljevoj gardi na Bledu 1932. Po okupaciji zemlje, kao kraljev gardista, stupa u redove četničkog pokreta pod komandom tada majora Pavla Đurišića. Poginuo je 16. maja 1942. na mostu u Mojkovcu. Za heroja proglašen je od rukovodstva JVuO u egzilu 1965, Čikago – Detroit, SAD. Ostavio je potomke, sinove Svetozara, Novaka i Borislava.

Svi Milanovi potomci su završili fakultete. Ćerka Vera sa završenim Poljoprivrednim fakultetom radila je u struci kao svi potomci ostalih građana. Sin Svetozar, sa diplomom Pravnog fakulteta, dostigao je vrhunac u svojoj karijeri, kada je izabran za zamenika saveznog ministra za pravosuđe i upravu. Drugi Milanov sin Gojko, generacija sa Ekonomskog fakulteta u Beogradu i moj dobar drug, dobacio je do generalnog direktora BIGZ-a i predsednika kompanije „Jugodrvo”.

Markovi potomci takođe su završili visoke škole. Sin Svetozar, tehnolog, u Japanu završava specijalizaciju za celulozu i papir, Novak, ekonomista, i Borislav, rudar – naftaš, sa završenim Rudarsko-geološkim fakultetom u Beogradu. Najveći domašaj Svetozara je u politici – sekretar fabričkog komiteta SK kombinata Viskoze u Loznici. Novak, generalni direktor „Trepče” i savezni poslanik, i najmlađi Borislav, upravnik naftonosnog polja Boka, pri „Naftagasu” iz Novog Sada. Svi su posedovali komforne stanove za potrebe svojih porodica.

Tako je bilo u samoupravnom socijalističkom uređenju.

Nažalost nove generacije organizovane u razna antifašistička udruženja poput SKOJ-a, uzaludno troše energiju na dokazivanju nečega što je već jasno celom svetu. Da su u okupiranoj Jugoslaviji delovala dva antifašistička pokreta.

I umesto da se bave pitanjima od kojih zavisi njihova i njihovih potomaka budućnost, kao što je pitanje uspostavljanja novog, boljeg i pravednijeg poretka koji će omogućiti veću ravnopravnost i da se istovremeno suprotstave pokušajima prekrajanja istorije samoupravnog uređenja.

Tvrdnje pojedinih nekadašnjih članova vlade SFRJ u maniru: „da je socijalizam posustao (čitaj propao N. B.), baš zato što su se samoupravljači umešali u sferu stvaranja, kada su se pobrkale funkcije rukovođenja i upravljanja”, predstavljaju jedan od tih pokušaja.

Ova konstatacija se u osnovi oslanja na otrcanu frazu da i čistačice preko upravljačkih organa vode politiku preduzeća.

Nasuprot tome, sva moja dugogodišnja iskustva sa čelnih pozicija proizvodnih, manjih i većih kombinata i to iz proizvodne sfere, svode se na zaključak da je najviša vlast u samoupravnim socijalističkim preduzećima – direktor.

Generalni direktor „Trepče” tokom poslednje decenije 20. veka

Prilozi objavljeni u rubrici „Pogledi” odražavaju stavove autora, ne uvek i uređivačku politiku lista