Tajkunsko doba

Prilikom otvaranja svog novog tržnog centra u Podgorici Miroslav Mišković se obratio političkim liderima regiona sa porukom „da stvore jedinstven ekonomski prostor” i da prestanu sa starom praksom „kočenja investitora”. Otvaranje regiona ne samo da daje šansu narodu da živi bolje, a državama da se što pre uključe u evropske integracije, kako ističe Mišković, nego nagoveštava kraj doba tajkuna i prelazak na čisti oblik (neo)liberalne ekonomije. Ujedno je to i kraj personalne unije političke elite i tajkuna.

Za našu priču o tajkunima najpre treba reći da se društveni akteri retko odlučuju na angažman u poslovima koji su badava (lat. gratuitus, gratis). Reč „badava” ima dva značenja: (1) sve što je neprofitabilno, neunosno, što ne staje ništa, što je, naprosto, badava i (2) ono što je neminovno, proizvoljno, apsurdno i besmisleno. Tajkunima je uspelo da za sebe prigrabe sve što je bilo badava u prvom značenju, a ostalim građanima je ostalo sve što predstavlja badava u drugom značenju. Stapanjem ova dva značenja društvo je ušlo u period legitimnog siromaštva, a to znači siromaštvo se doživljava kao „prirodni svet” i uzima „zdravo za gotovo”.

Tajkuni su privilegovana društvena skupina regrutovana uz pomoć političke elite – najpre iz njenih redova, a potom i iz redova kriminalaca i mafije – s misijom da postane konstitutivni element nove privredne elite. Formirana je u uslovima ograničenih tržišnih mogućnosti, ilegalne konkurencije i izrazite korupcije. Anomično (vanzakona) društvo tog perioda ne samo da nije bilo u stanju da izopšti tajkune kao izopačenu društvenu skupinu, već je svoju sudbinu predodredilo njihovom bogaćenju. Tajkunsko doba zapravo je proces patološke individualizacije socijalne nejednakosti: tajkuni preko noći postaju ekstremno bogati, a građani totalno siromašni.

Gledano iz personalnog ugla, tajkuni su relativno izolovana društvena skupina koju čine osobe čije su oznake identiteta – lik, domicilnost, biografija, partijska pripadnost, nacionalnost, veroispovest – zamenjene jednom jedinom oznakom: uzurpator ekonomske moći, nedodirljiv za medije, policiju i pravosuđe.

O tajkunima javnost zna manje nego što zna o nekoj privatnoj osobi koja uopšte ne učestvuje u javnom životu. Tajkun je skrivena javna ličnost, osoba koja unutar distinkcije privatno/javno ugrađuje tajkunski društveni poredak, sličan malograđanskom društvenom poretku, koji se zasniva na rođačkim, komšijskim i zemljačkim vezama, ali i na poverenju zasnovanom na partijskoj, verskoj i nacionalnoj pripadnosti. Kao društvena konstrukcija nastala u ratu i za vreme sankcija, tajkunski poredak je bio jedini poredak – iako idealan za kriminal i korupciju – koji je efikasno funkcionisao. Poredak kriminala i korupcije razorio je društvo iznutra i potpuno ga osiromašio spolja.

Kao privrednik, tajkun se ne doživljava kao skromna, štedljiva, istrajna i poslu odana osoba, nego kao ličnost sa oznakom vlastite kriminogenosti. Stečenu poziciju i moć tajkuni brane jednom vrstom gerilskog političkog stava. Reč je o društvenoj skupini kojoj manjka dužno priznanje drugih. Učtivost u međuljudskim odnosima, čiji nedostatak uništava i najmoćnije ljude, tajkuni kupuju pružanjem usluga državnim i partijskim strukturama, ali nikad u takmičarskom okruženju nego uvek tajno – „da leva ne zna šta radi desna”. Učinci njihovih usluga samo su korumpirani činovnici.

Tajkuni su malevolentne (zlovoljne) osobe, a ne nacionalni heroji. Kao privrednik, tajkun ne može postati heroj jer mu nedostaje priznanje. Samo osoba s velikim priznanjem može biti heroj među privrednicima. Sve su moderne ustanove delo priznatih pojedinaca ili grupa sačinjenih od takvih predvodnikâ. Priznanje se ne stiče u trci za sebičnim materijalnim interesima.

Gledano iz kulturološkog ugla, tajkunski pogled na svet je pun predrasuda, a njihov stil života tradicionalan, tako da nemaju ništa zajedničko sa kulturom i vrednostima koje preferiraju druge društvene grupe. Tajkunski poredak mora kratko da traje stoga što nije u stanju da poveže materijalnu moć (profit) sa simboličkom moći (dominacija), bogatstvo sa znanjem.

Tajkunski poredak je idealan tipski model korupcijskog društva.

sociolog, profesor na Pedagoškom fakultetu u Somboru