Prvi srpski kaligraf

U 2023. godini navršilo se 440 godina od smrti prvog srpskog kaligrafa Jovana Srbina od Kratova.

U srpskoj kulturnoj istoriji bilo je ličnosti koje su dale značajan doprinos razvoju srpske pismenosti, koje su širile ljubav prema knjizi i prenosile lepotu srpskog jezika. To su prvenstveno bili kaligrafi koji su krasnopisom prepisivali knjige i ispisivali povelje, negujući tako pisanu reč.

Poznato je da su rukopisne knjige nastale u srpskim pravoslavnim manastirima, koji su tokom srednjeg veka bili pravi centri pismenosti na Balkanu.

Da srpska kaligrafija ima dugu tradiciju potvrđuje i primer srpskog sveštenika Jovana Srbina od Kratova, koji se ujedno smatra prvim srpskim kaligrafom. Njegovom pojavom započinje zlatni niz srpske kaligrafije, koji su kasnije nastavili Hristofor Žefarović (1690–1753) i Zaharije Orfelin (1726–1785).

O životu ovog duhovnika i pisca ne zna se mnogo. Zna se da je rođen 1526. i da je preminuo 1583. godine.

Bio je srpski pravoslavni sveštenik i kaligraf sa, za to vreme, zavidnim opusom od šest dela. Takođe se zna da je bio monah manastira Hilandar.

U jednom periodu svog života živeo je u Kratovu, koje je tada pripadalo Srbiji, a danas je to živopisni gradić u Severnoj Makedoniji. Kratovo je jedan od makedonskih gradova s očuvanom starom balkanskom arhitekturom, posebno u slučaju gradskih mostova i kula. U srednjem veku bio je značajan rudarski centar. Stoga i ne čudi što je Jovan od Kratova prepisao i čuveni pravni spis „Zakon o rudnicima” despota Stefana Lazarevića.

O kaligrafskom radu Jovana Srbina od Kratova govori nekoliko izvora. Jedan od njih upućuje na to da se u fruškogorskom manastiru Velika Remeta čuvala knjiga iz 1580. godine. Reč je o jevanđelju s koricama okovanim srebrom i lepo ukrašenim, pisanom na srpskoslovenskom jeziku, radu „protopopa Jovana Srbina iz Kratova”.

Jovan Srbin od Kratova ili Jovan Kratovski smatra se najistaknutijim iluminatorom iz kruga balkanskih umetnika 16. veka, koji su delovali pre svega pod uticajem islamske ornamentike. Danas je sačuvano deset njegovih iluminiranih rukopisa, koji se nalaze u bibliotekama u Beogradu, Sofiji, Bukureštu, kao i u manastiru Zograf na Svetoj Gori. Ono po čemu je bio poznat jeste to što je uveo novi dekorativni sistem, spojivši vizantijsku i islamsku ornamentiku. Takođe, bio je veoma vešt crtač figura, neretko crtajući cvetne motive i ornamentiku koja je bila prepoznatljiva i često podražavana. Njegov stil, koji je po svemu inovativan, nazvan je „kratovski” i kao takav je ostao zabeležen u istoriji srpske kaligrafske umetnosti.

Ovaj pravoslavni sveštenik i krasnopisac došao je u rumunski grad Krajovu, gde je nastavio sa radom, a u svojim rukopisima nastalim u tuđini, u tom poznom periodu svog života, uvek je isticao da je Srbin iz Kratova. Njegov skriptorijum bio je značajan pre svega kao prepisivačka škola, a ne kao škola slikanja minijatura i iluminacija knjiga, i bez svake sumnje svojim delom je ostavio dubok trag u srpskoj kulturnoj istoriji.

Dr Ana Stjelja