Njihanje religijskog klatna

Sociologiju prvenstveno zanimaju društveni aspekti religije i religioznosti, i to ne samo kako evolucija religijske svesti čoveka deluje na društvo u kome živi nego i kako društvo utiče na religiju i religioznost ljudi. Kad se odnos društva i religije i religioznosti posmatra u dovoljno dugim vremenskim intervalima onda se njihov međusobni odnos može predstaviti u vidu svojevsnog hoda ili njihanja religijskog klatna koje opisuje sinusoidnu krivu liniju. Tu liniju je moguće opisati i za slučaj srpskog i ruskog pravoslavlja.

Za početni period se može uzeti religijska situacija u Srbiji do završetka Prvog svetskog rata, a u Rusiji za vreme imperijalne Rusije. Na religiju i crkvu u tom periodu se gleda afirmativno: religijske vrednosti su sastavni deo opšteprihvaćenih društvenih vrednosti, crkva je u bliskoj vezi sa državom, bilo da je priroda te veze u slaganju, saradnji i međusobnom poduparanju, ili pak u služenju državi i ispunjavanju mnogobrojnih socijalnih funkcija (npr. obrazovanje, brak itd.). Iako ondašnja religioznost ljudi, prvenstveno u ruskom slučaju, nije bila samo pravoslavna već i paganska i sektaška, u formalnom smislu je bila stopostotna, što rečito govori o opštoj društvenoj i duhovnoj klimi globalnog, dorevolucionarnog ruskog društva.

Premda je sasvim sigurno da formalni, statistički kriterijumi konfesionalnosti ne prikazuju pravu sliku religioznosti stanovništva, državni i društveni razlozi nesumnjivo su uticali na naproblematičan proreligijski i propravoslavni konsenzus ruskog i srpskog društva.

Idejni udar i kretanje religijskog klatna iz stabilne verničke strukture prema njenoj destabilizaciji naglo počinje posle Oktobarske revolucije 1917. godine u Rusiji i posle završetka Drugog svetskog rata u Srbiji. U sovjetskoj antireligijskoj državi boljševika, u kojoj vlada kulturni hegemonizam naučnog ateizma, i u jugosloveskoj socijalističkoj državi uspostavlja se religijska situacija direktno suprotna početnoj. Idejno-religijsko klatno resko odlazi u suprotnu poziciju, sa poznatim posledicama po pravoslavnu religioznost i njen društveni značaj. Primer pravoslavlja podrazumevao je kontinuirano ispoljavanje niskih skorova religioznosti stanovništva, bledu sliku dogmatskih verovanja, incidetno redovno upražnjavanje pravoslavne obrednosti i vidljivu eroziju konvencionalnog religijskog ponašanja te marginalizaciju društvenog značaja religije i crkve.

(/slika2)Krajem 80-ih i početkom 90-ih godina prošlog veka u Srbiji i Rusiji, ,,drugim idejnim udarom”, duhovno klatno se evidentno pomerilo posle niza decenija od deklarisanog ateizma nazad prema deklarisanoj veri. U takvom idejnom prestrukturisanju vernička struktura se postepeno konsoliduje pa se tokom prve decenije novog veka ponovo uspostavlja relativno stabilna vernička struktura. Iako je početkom 90-ih euforično uverenje građana Rusije da RPC može da reši u društvu nagomilane probleme - kasnije splasnulo, opšti propravoslavni konsenzus do danas u ruskom društvu nije dovoden u pitanje. Sva iskustvena istraživanja u poslednjih dvadesetak godina pokazuju da se većina ispitanika slaže da pravoslavlje ima veliki društveni značaj i da zaslužuje veliko poverenje. Pravoslavlje i Crkva imaju veliki simbolički značaj za stanovništvo, mnogo veći od realnog uticaja na rešavanje konkretnih problema savremenog ruskog društva. Pravoslavlje i Crkva nisu kao druge društvene institucije neizvesne, privremene, promenljive i diskutabilne, već ,,večne”, sigurne i nesporne. Tako jedino Crkva ima društveni i duhovni kapital da objedini, homogenizuje ekonomski i politički razjedinjeno rusko društvo.

Religijska renesansa u Rusiji i Srbiji ima, međutim, i svoja unutrašnja ograničenja. Jer, kako se u analizi religijskih promena krećemo od nivoa opšteg mišljenja o religiji i crkvi, koje se izražava u nepodeljenim simpatijama, prema dubljim nivoima religioznosti i povezanosti ljudi sa religijom i crkvom - uviđamo da revitalizacija religijskog i crkvenog nije tako neproblematična. Navedena istraživanja nisu pokazala samo snažan konfesionalni, propravoslavni konsenzus, deklarisanu religioznost i veru u Boga, nego i selektivnost verovanja u dogmatske postavke hrišćanstva i problem adekvatnog praktičnog religioznog ponašanja, odnosno crkvenosti, i to u samoj deklarisanoj verničkoj populaciji. Zbog toga mnogi pravoslavni teolozi, iako govore o iskrenim, ipak svoje vernike smatraju mlakim pravoslavnim vernicima čija vera tek treba da uzrasta. Sa stanovištva pravoslavlja, ucrkovljenje je težak zadatak. Taj zadatak čeka Crkvu i crkveno i religijski nesocijalizovane građane. Ti novi hrišćani nalaze se na ,,hrišćanskom putu” koji je za neke, po pravilu malobrojne vernike, neproblematičan, lak i prav, a opet za većinu taj put je dugačak, krivudav, težak i nepredvidiv.

naučni saradnik u Institutu za filozofiju i društvenu teoriju