Krvava odmazda „sto za jednog”

Kragujevac – Na Velikom školskom času, centralnoj manifestaciji oktobarskih komemorativnih svečanosti u Kragujevcu, ove godine je kraj Spomenika streljanim đacima i profesorima u Šumaricama izvedena poema „Lekcije iz pamćenja” Dragana Hamovića, u režiji Nebojše Dugalića. Poema je posvećena žrtvama odmazde nemačkih okupacionih trupa koje su od 19. do 21. oktobra 1941. u Kragujevcu i okolnim selima streljale oko 3.000 ljudi, među njima i 300 đaka. Od 2012. godine 21. oktobar se obeležava kao Dan sećanja na srpske žrtve u Drugom svetskom ratu.

Pre Velikog školskog časa arhiepiskop kragujevački i mitropolit šumadijski Jovan služio je Svetu arhijerejsku liturgiju u šumaričkoj crkvi, koja je posvećena kanonizovanim Novomučenicima kragujevačkim.

Državnu delegaciju na Velikom školskom času predvodio je izaslanik predsednika Aleksandra Vučića, ministar za rad, zapošljavanje, boračka i socijalna pitanja Nemanja Starović, a vence kraj Spomenika streljanim đacima i profesorima položili su profesori i đaci Prve kragujevačke gimnazije, predstavnici grada Kragujevca i gradova prijatelja, Vojske Srbije, stranih ambasada i drugih zvaničnih delegacija.

U poemi „Lekcije za pamćenje” Hamović govori u ime žrtava nacističke osvete od pre 83 godine, ubeđen da „glasovi mrtvih nisu mrtvi”. Iz dramski komponovanog monoglasja izdvojeni su glasovi đaka, profesora, preživelih velikana srpskog glumišta, sveštenih lica, zanatlija, pripadnika manjinskih grupa.

Uprkos višoj i strogoj naredbi o streljanju, postoje izuzeci, koji su odstupili iz banalne mašinerije zla i na svoju ruku spasili mnoge živote, kao što je nemački vojnik Maks, profesor slavistike iz Drezdena. I njegov glas, čini se usamljen, stapa se u monoglasje poeme „Lekcije iz pamćenja”.

Vera u život i vaskrsenje u Hamovićevoj poemi podstiče nas da prevaziđemo nepravdu i da se borimo za istinu, trpeljivim, katkad glasnim, katkad tihim pamćenjem. Dragan Hamović je i autor poeme „Prisutni građani”, koju je posvetio streljanima u svom rodnom Kraljevu, takođe oktobra 1941.

Nemačke okupacione trupe izvršile su odmazdu nad nedužnim civilima zbog događaja od 16. oktobra 1941. godine, kada su četnička i partizanska jedinica zajedno napale neprijateljsku kolonu na putu od Gornjeg Milanovca ka Kragujevcu. Tu je ubijeno 10 i ranjeno 26 nemačkih vojnika.

General Franc Beme je još 10. oktobra izdao zloglasnu naredbu o krvavoj odmazdi. Po toj naredbi, poznatoj kao „sto za jednog”, trebalo je za svakog ubijenog nemačkog vojnika streljati sto civila, a za svakog ranjenog pedeset. Ova naredba važila je samo za Srbe, ne za druge narode Kraljevine Jugoslavije.

„Vaš je zadatak da prokrstarite zemljom u kojoj se 1914. potocima lila nemačka krv usled podmuklosti Srba, muškaraca i žena. Za celu Srbiju stvoriti zastrašujući primer koji mora pogoditi celokupno stanovništvo”, osvetnički je zapisao Beme, nemački oficir koga je srpska vojska porazila u Prvom svetskom ratu.

Naredbu „sto za jednog” u Kragujevcu je primio krajskomandant Oto fon Bišofshauzen, a streljanjima su rukovodili major Paul Kenig i kapetan Fric Fidler, uz pomoć ljotićevaca.

Noć uoči Velikog školskog časa u Muzeju „21. oktobar” organizovana je tradicionalna manifestacija „Bdenje”, na kojoj je predstavljena Hamovićeva poema, uz izložbu pod nazivom „Logor na Beogradskom sajmištu (1941–1944)”, u organizaciji Memorijalnog centra „Staro sajmište”.

Prethodno, u Prvoj kragujevačkoj gimnaziji održana je komemorativna akademija posvećena đacima i profesorima ove škole koji su ubijeni u Šumaricama, a pošta je odata i žrtvama odmazde u Maršiću, Ilićevu i Grošnici.

Venci su položeni i kraj spomenika streljanim Srbima, Jevrejima i Romima u Bagremaru, zatim kod obeležja dalmatinskom revolucionaru Antu Plazibati, kao i na spomenik kod „Gromovića ulaza” u nekadašnju „Zastavu”, podignutog za žrtve posleratnog revolucionarnog terora koji je takođe odneo živote mnogih nevinih Kragujevčana.

U Šumaricama su položeni venci kod spomen-obeležja posvećenog Slovacima koji su streljani zato što su odbili da ratuju protiv „braće Srba” u Velikom ratu, a u selu Opornica odata je počast crvenoarmejcima koji su poginuli u borbama za oslobođenje Kragujevca oktobra 1944. godine.

U okviru oktobarskih komemorativnih svečanosti, u Kragujevcu se i ove godine održava tradicionalna muzička manifestacija Oktoh – Oktobru hododarje.