Prva etapa Beogradske operacije

Mladenko Colić*

Beogradska operacija počela je 11. oktobra zajedničkim dejstvima Prve armijske grupe NOVJ i jedinica Crvene armije sa linije Obrenovac – Aranđelovac – Velika Plana – Požarevac, a završila se oslobođenjem Beograda 20. oktobra i Zemuna 22. oktobra. Izvedena je u tri etape. U prvoj etapi (11–14. oktobra) jedinice Prve armijske grupe NOVJ i 4. gardijski mehanizovani korpus Crvene armije razbile su spoljnu odbranu Beograda i zauzele njegove neposredne prilaze pre dolaska korpusne grupe „Štetner” od Požarevca. To je presudno uticalo na dalji tok borbenih dejstava.

Ujutro, 14. oktobra, na zajedničkom sastanku štabova Prve armijske grupe i 4. gardijskog mehanizovanog korpusa održanom u Jajincima, usvojen je plan napada na Beograd i usklađeno sadejstvo jedinica NOVJ i Crvene armije.

Po tom planu, glavni udar nanosili su 1. proleterski korpus NOVJ (1, 5, 6. i 21. divizija) i ojačani 4. gardijski korpus, a kasnije 73. i 236. divizija Crvene armije pravcem preko Banjice, Slavije i Kalemegdana, a pomoćni udar nanosio je 12. udarni korpus NOVJ (11, 16, 28. i 36. divizija) opštim pravcem prko Čukarice, Topčidera i Glavne železničke stanice.

Tito je 13. oktobra general-lajtnantu Peki Dapčeviću naredio: „Izdaj zapovest za napad na Beograd i (objasni) značaj oslobođenja Beograda.”

U zapovesti štaba 1. proleterskog korpusa za napad na Beograd, 14. oktobra, pored ostalog stoji:

„Posle spajanja sa sovjetskim trupama i zajedničkog čišćenja neprijateljskih uporišta od Topole do Beograda, naše jedinice se nalaze zajedno sa jednim sovjetskim motomehanizovanim korpusom na prilazima glavnog grada naše otadžbine. Naš korpus i jedinice 12. korpusa dobile su zadatak da zajedno sa motomehanizovanim jedinicama korpusa Crvene armije likvidiraju nemačke okupatorske trupe i njihove pomagače u Beogradu. Mi danas izvršavamo istorijski zadatak u ovome ratu time što glavni grad naše otadžbine oslobađamo od nemačko-fašističkog ropstva i nedićevsko-četničke izdaje i vraćamo ga svom narodu i otadžbini...”

Štab Prve armijske grupe formirao je operativni poredak u četiri napadne kolone:

• prvu kolonu činio je 12. korpus pod komandom general-majora Danila Lekića. Njen zadatak je bio da glavnim snagama napada duž desne obale Save preko Žarkova i Čukarice, na glavnu železničku stanicu i Savski most;

• u drugoj koloni se nalazila 6. lička proleterska divizija, pod komandom pukovnika Đoka Jovanića, sa zadatkom da napada preko Topčidera u pravcu Terazija i Kalemegdana;

• treću kolonu činila je 1. proleterska divizija pod komandom pukovnika Vasa Jovanovića, koja je trebalo da probije nemačku odbranu na južnoj ivici grada i da se, prodorom preko Banjice i Dedinja prema Slaviji, probije u centar grada i izbije na Kalemegdan;

• u četvrtoj koloni se nalazila 5. krajiška udarna divizija, pod komandom pukovnika Milutina Morače, sa zadatkom da prodre prema Kalemegdanu sa istoka, u zoni između Ulice kralja Aleksandra i desne obale Dunava.

U opštu rezervu određena je 21. srpska udarna divizija pod komandom pukovnika Miloja Milojevića, koncentrisana severno i istočno od Avale, u rejonu sela Belog Potoka, Zuca i Leštana, i 23. srpska udarna divizija, pod komandom potpukovnika Vojina Popovića, koja je pristizala na prostor južno od Avale.

Jedinice Crvene armije napadale su u dva ešalona: u prvom 4. gardijski mehanizovani korpus, a u drugom ešalonu 73. gardijska i 236. streljačka divizija.

Neposredan napad na Beograd počeo je 14. oktobra po podne, nakon što su više od 300 artiljerijskih oruđa i minobacača i 24 gardijska minobacača – „kaćuša” izveli vatrenu pripremu u trajanju od 20 minuta. Odsek proboja na glavnom pravcu, širine oko dva kilometra branila su tri nemačka ojačana bataljona, a napadalo ga je sedam motostreljačkih bataljona i oko 170 tenkova Crvene armije i 15 bataljona NOVJ, uz podršku artiljerije, „kaćuša” i avijacije.

Na frontu, koji se u obliku luka protezao između Dunava i Save, na širini od oko 15 kilometara napadali su: 9. divizija NOVJ, 4. gardijski korpus i dve divizije (73-1236) 57. armije.

*Učesnik NOR-a, pukovnik u penziji