Ustaški genocid nad Srbima dubičke opštine

Nemački „Ibermenš” (Hitler) krenuo je sa velikom vojnom armadom na Rusiju 1941. godine („Drang nah Osten”). Jednim krakom spustio se na Balkansko poluostrvo posle, čega su se stvorile male kvislinške naci-fašističke države. Jedna od prvih je bila Nezavisna država Hrvatska (NDH).

Hrvatski naci-fašisti (ustaše) počeli su svoj krvavi pir u dubičkoj opštini (Banija) vešanjem spomenika kralju Petru Prvom Karađorđeviću na Dubičkom trgu sredinom 1941. U međuvremenu je Pavelićev doglavnik Mile Budak izjavio za javnost NDH da će srpsko pitanje u Hrvatskoj biti rešeno na tri načina: trećinu proterati iz NDH, trećinu pokrstiti i trećinu pobiti. Tim činom otvorena su vrata pakla za Srbe dubičke opštine (Dubica, Cerovljani, Živaja, Slabinja). Ustaše su ih naterale da poruše svoje pravoslavne crkve. Srbe u Dubici su naterali da ruševine crkve razvoze da bi popunili rupe po seoskim sokacima.

Počeo je pritisak na srpski narod da pređe u katoličku veru, zbog čega je stvoren veliki otpor u srpskom narodu. Ugledni Srbi su pohapšeni i proterani u jasenovački logor, koji je od samog početka predstavljao pakao na zemlji. Na Krečanama, u Dubici, Vjekoslav Luburić, zvani Maks, jedan od najvećih zločinaca koje je iznedrila hrvatska nacija, formirao je ustaški logor koji je predstavljao istureno odeljenje Jasenovca. Pored pravljenja kreča za potrebe jasenovačkog logora, tu su dovođeni pojedini Srbi dubičke opštine, masakrirani i po nekim podacima spaljivani u pećima za izradu kreča. Povremeno su u ovaj logor ustaše dovodile i cele porodice da bi ih tu likvidirale.

Najbolji primer za ovu tvrdnju je baba Jovanka Čikarić Ivanišević Gogun, sestra mog dede Steve, u čijoj kući su te noći bili prisutne babine ćerke Mara i Milka, snaja Kata, unuke Marija, Jovanka i Anka i unuk Đuro. Ustaše su ih u pola noći odvezle i ubile na Krečanama. Nekoliko meseci ranije suprug Stevo i dva sina, Dušan i Stevo, ubijeni su u „Judenlageru”, na Starom sajmištu, u Zemunu. Treća ćerka Jela, sa svoje dve kćeri, bila je na drugom kraju Dubice, u gostima, zbog čega su i spasene. Druga snaja Ana bila je kod rođaka u Lipiku, gde su je ubile ustaše.

Neki Srbi dubičke opštine prelazili su reku Unu i odlazili u zbegove Kozare. S druge strane počeli su se formirati partizanski odredi u Bosanskoj krajini, kao i na Baniji, Kordunu i Lici (Sedma banijska divizija pod komandom Pavla Jakšića i komesara Đure Kladarina). U ove odrede odlazili su mlađi Srbi iz dubičke opštine i na taj način izbegli ustaški genocid.

I došao je dan de – 30. maja 1942. godine, noću, bilo je od strane domaćih i stranih ustaša blokirano područje sela Cerovljana i Dubice. U ranu zoru isterali su sve Srbe iz njihovih kuća. Formirane su kolone i povorka je doterana na železničku stanicu Dubica. Činili su je i stari i mladi, i muški i ženski, a slabi i stari, koji nisu mogli da izdrže put do stanice, ubijeni su i gurnuti u jarak pored ceste. Na železničkoj stanici čekao je voz s vagonima kojima se u mirnodopsko vreme prevozila stoka. Pošto je bilo relativno malo vagona, ljudi su u njih sabijani kao sardine (80 do 100 po vagonu). Krenuli su ka Jasenovcu, gde su ih zadržali nekoliko sati, a zatim produžili ka Okučanima, odakle su pešačili do koncentracionog logora Stara Gradiška. Sledećih dana izdvojeni su mlađi muškarci i žene i internirani u Nemačku na prisilni rad. Decu su odvajali od majki, od kojih su neke takođe internirane u Nemačku. Od te dece preživela su jedino ona koju je spasla Dijana Budisavljević.

U dubičkoj koloni smrti nije bila moja porodica (otac, majka, brat i dve sestre), jer smo, mesec dana pre, po savetu Hrvata Ivice Anića iz Dubice (školskog druga i prijatelja moga oca) i uz njegovu pomoć, zajedno s volovima i kolima, prevezeni čamcima preko reke Une, na bosansku stranu i stigli u kozarački zbeg.

Srbi iz Živaje i Slabinje takođe su doživeli tragičnu sudbinu. Mnogi koji nisu uspeli da pobegnu u okolne šume, zbegove i u partizanske odrede bili su likvidirani. Ustaše su spalile sve kuće u Živaji.

Završen je Drugi svetski rat, preživeli Srbi su se vratili kućama, a priče o tragičnim ishodima u ime bratstva i jedinstva više nisu pominjane. Tek krajem osamdesetih godina 20. veka diplomirani ekonomista Petar Sopić (iz Cerovljana), s timom koji su činili predstavnici Dubice, Cerovljana, Živaje i Slabinje, izvršili su popis žrtava ustaškog genocida nad Srbima 1941–1945. Sopić je jedan od onih koji su odvojeni i upućeni na prisilni rad u Nemačku. Spiskovi žrtava dostavljeni su SANU.

U pregledu žrtava ustaškog genocida Sopić i tim izložili su podatke: Dubica – 614, Slabinja – 441, Živaja – 331, Cerovljani – 200, Sve ukupno – 1.586.

Prof. dr Slobodan Čikarić,

redovni član Akademije medicinskih nauka SLD