„Balada o Vronskom” premijerno u Dalju

Vreme prolazi, a ja, ako ću uopšte poći u Srbiju, to, umesto što bih došao prvi, javiću se poslednji. Zato sam ja i otkazao svakoj udobnosti i posvetio sve svoje vreme izučavanju vojnih nauka, nego da bih u željenom trenutku bio slobodan i mogao bez sažaljenja žrtvovati se za stvar koja mi je draga, a s nadom da ću možda proslaviti ime koje nosim....

Ovo je deo pisma koje je slavni pukovnik Nikolaj Nikolajevič Rajevski pisao svom prijatelju 21. juna 1876. godine u kojem obrazlaže šta ga je sve snašlo pre nego što se najzad otisnuo na put u Srbiju...

Ovo pismo nalazi se, pored ostalog, između korica knjige „Vronski u Srbiji: Misija pukovnika Rajevskog 1867. i 1876. godine” studioznog Budimira Potočana, koji je tokom duge i plodne karijere istrajavao na osvetljavanju upravo lika Nikolaja Nikolajeviča Rajevskog. „Balada o Vronskom” na stihove istoimene pesme Budimira Potočana naziv je kompozicije kompozitorke Vere Milanković koja će premijerno biti izvedena tokom maja na tradicionalnoj, 18. po redu, manifestaciji „Milankovićevi ciklusi”, koja okuplja ugledne naučne radnike, umetnike, poznavaoce i poklonike dela matematičara, geofizičara, uvaženog naučnika svetskog ranga Milutina Milankovića u njegovom rodnom Dalju.

Poštansku marku posvećenu 185. godini od rođenja Nikolaja Nikolajeviča Rajevskog (Kerč, 5. novembar 1839 – Gornji Adrovac, 20. avgust 1876), jednog od 3.500 ruskih dobrovoljaca koji su 1876. godine došli da se bore za oslobođenje srpskog naroda u srpsko-turskom ratu, štampala je Pošta Srbije krajem prošle godine. Muzičke note akademika Svetislava Božića, takođe inspirisane stihovima Budimira Potočana, svedoče o odvažnosti ovog znamenitog heroja i prijatelja srpskog roda. Uz podsećanje da je i slika Miloša Šobajića „Vronski” nastala kao omaž velikom junaku, pukovniku Rajevskom, koji je poginuo za slobodu Srbije.

Nikolaj Nikolajevič Rajevski, vojnik, plemić, naučnik, publicista, ubeđeni slovenofil i prototip lika grofa Vronskog iz Tolstojevog romana „Ana Karenjina”, zaveštao je da se sahrani u Rusiji, ali da srce, koje je gorelo od ljubavi prema srpskom narodu, zauvek ostane u Srbiji. Crkva Svete Trojice u Gornjem Adrovcu podignuta je 1903. godine na mestu pogibije pukovnika Nikolaja Nikolajeviča Rajevskog, koji je rođen na Krimu kao potomak poznate ruske vojničke dinastije. Njegov deda bio je general i heroj Borodinske bitke, a otac general poručnik i osnivač Novorosijska. I pored toga što je rano ostao bez oca, stekao je vredno obrazovanje u Italiji, Engleskoj i Francuskoj, a od 17. godine uči od vodećih naučnika Rusije.

Kada je 1876. godine počeo rat između Srbije i Turske, služio je u Odesi. U iskrenoj želji da pomogne srpskoj braći, Nikolaj Rajevski 11. avgusta 1876. godine po novom kalendaru podnosi ostavku i odlazi da se kao dobrovoljac bori za oslobođenje Srbije. Tada je ujedinjenom vojskom u Srbiji komandovao slavni ruski general Mihail Grigorjevič Černjajev. Pogibija Rajevskog sa svega 36 godina, 20. avgusta 1876. godine u selu Gornji Adrovac, smeštenom nedaleko od Aleksinca, bila je velika praznina kako za Srbiju, tako i na Rusiju. Opelo slavnom pukovniku držao je srpski mitropolit Mihajlo u prisustvu kralja Milana i svih ministara u srpskoj vladi.

Razlog za želju Rajevskog, beleže hroničari, bila je ljubav, jer „od ove ljubavi niko nema veće, da ko život svoj položi za prijatelje svoje”. Ovaj citat apostola Jovana krasi kupolu Crkve Svete Trojice u Gornjem Adrovcu. U knjizi „Vronski, čast i ljubav” Budimir Potočan beleži da je mesto za gradnju crkve obezbedila upravo srpska kraljica Natalija Obrenović, koja se „lično starala da iz svog džepa pravično obešteti seljake od kojih je otkupljena zemlja”, dok je izgradnju platila grofica Marija Rajevska, supruga njegovog mlađeg brata Mihaila, koja je „nesebično dala trostruko više dukata nego što je moglo biti utrošeno za podizanje hrama”. Ovaj pravoslavni hram, jedan od najlepših u jugoistočnoj Srbiji i aleksinačkom kraju, poznat je i kao Šarena crkva, ali i Ruska crkva i Crkva ljubavi. Drvored u dvorištu crkve napravljen je od mladica i sadnica lipe donesenih iz sela Razumevska sa imanja grofa Rajevskog.

Veliku ulogu pri gradnji crkve imao je vladika niški Nikanor Ružičić. Meštani Gornjeg Adrovca kao legendu prepričavaju da je britanska spisateljica Agata Kristi tridesetih godina prošlog veka na proputovanju vozom „Orijent ekspres” do Turske svratila u Gornji Adrovac kako bi posetila mesto pogibije pukovnika Rajevskog.

Reditelj Karen Šahnazarov, scenarista i producent, snimio je film „Ana Karenjina, sećanja Vronskog”. Poklonicima umetnosti predstavljen je i dokumentarni igrani film „Srpski gambit, zvezda i smrt grofa Vronskog”. Režirao ga je Mihail Jolkin, a glavnu ulogu poverio je Milošu Bikoviću, dok je Budimir Potočan istaknut kao ekspert.