Građenje i rušenje istorijskih mitova

Polazeći od neobično izazovnog dramskog teksta „Kosovski mit” Svetlane Slapšak koji se analitički bavi mitom i demitologizacijom srpske srednjevekovne istorije, Kosovske bitke i vremena posle nje, Marko Torlaković gradi nesvakidašnje zanimljivu, značenjski podsticajnu predstavu „Mati”, složene, korenito fragmentarne, postdramske strukture. U izvođenje teksta Svetlane Slapšak koji prikazuje dramatičnu trinaestogodišnju vladavinu kneginje Milice, vođenu željom za mirom i potrebom za savezništvima, posle prelomnog boja, do punoletstva Stefana Lazarevića, brehtovski su uključeni brojni monolozi glumaca koji presecaju istorijsku nit radnje, obraćajući se publici direktno. Oni nas pažljivo vode kroz složene istorijske tokove, izoštravaju naš kritički pogled na razumevanje stvarne i konstruisane istorije, ukazuju na puteve manipulacije; na scenu, takođe, donose dokumentarističke ispovesti, monologe koji u drugačijem, tišem, odmerenijem i intimnijem tonu otkrivaju ratne traume iz devedesetih godina, na prostoru bivše Jugoslavije, od početaka raspada zemlje 1989. godine.

Preplitanje srednjevekovne prošlosti i novije istorije Balkana, tog večitog bureta baruta, jasno ukazuje na važnost kritičkog sagledavanja nacionalne istorije i mitologije, na ponavljajuće greške i zablude. U tom smislu je taj dramaturško-rediteljski postupak sasvim opravdan, u osnovi, ali njegova razgranatost takođe dosta opterećuje glavnu, istorijsku nit radnje, koja je vrlo podsticajna po sebi, zbog čega bi za predstavu u celini možda bilo bolje da dodati delovi imaju nešto manje prostora. Uključen je niz intertekstualnih intervencija koje imaju sličan smisao u celini, na primer, pominjanje drame Kristofera Marloua o Tamerlanu jeste korisno na nivou informacije, ali dodatno opterećuje već dovoljno usložnjeno narativno tkivo.

Torlakovićeva režija je usklađena sa stilskom i značenjskom slojevitošću scenskog teksta, u osnovi je brehtovski epska, stilizovana, ceremonijalna, sadrži elemente horskog izvođenja, čija snaga evocira moć antičkog hora, kao i vrlo snažne, izražajne simboličke prizore, vizuelno intrigantna rešenja koja imaju probojnu estetsku snagu. U tom smislu su posebno zanimljive scene koje prikazuju posledice boja, snoliki prizori sa krvavim maramama i odbačenim cipelama, zatim nekakve šahovske partije sa čašama vina/kukute, ili prikaz izmučenog Bajazita u kavezu, nakon osvajačkog pohoda Tamerlana. Vrlo je promišljen i zvučni plan izvođenja, glumci Biljana Nikolić, Jovana Đorić, Marija Marić, Ema Petrović, Jelena Vukićević, Natalija Jović, Stevan Zdravić, Ivan Blagojević i Ivan Ćirić, zajedničkim, ritualnim, snažnim, postojanim udarcima oružja grade preteću, košmarnu atmosferu, utisak o hororima ratovanja koji i na tom senzualnom planu podstiču pacifizam. Kostimi su maštovito razvijeni u stilizaciji, odgovarajuće su raskošni ili funkcionalno svedeni, u zavisnosti od potrebe radnje (kostim Irina Somborac).

Biljana Nikolić igra odlučnu i mudru knjeginju Milicu koja se žestoko i beskompromisno bori za opšte dobro, za budućnost i više ciljeve koji traže i žrtve, na strani je interesa naroda, a ne ličnih ambicija i kratkoročnih rešenja. Ona iskušava dramatične borbe sa sobom, kao majka i vladarka, koja mora da da prioritet interesima naroda, politici mira i uspostavljanja saveza, iako su oni nepoželjni, sa neprijateljima, da bi se stiglo do razrešenja konflikta. Posebno mesto u drami i predstavi zauzima lik Olivere, najmlađe Miličine kćerke date Bajazitu, što izaziva gnev Mare, najstarije kćerke, udate za Vuka Brankovića. Buran verbalan okršaj Mare i Milice, povodom slanja Olivere u Bajazitov harem, da bi se postigao povoljniji položaj Srbije u turskom carstvu, inscenacija njihove prepiske, u predstavi je posredovan mikrofonom, što u tom slučaju nije najbolje rešenje jer oslabljuje istinsku dramsku snagu, Marine optužbe da je majka izdajnica, zbog saveza sa Turcima. Mikrofoni se u predstavi korenito koriste kada su u funkciji naracije, što uglavnom jesu, to je sasvim opravdano i funkcionalno rešenje, dok u pomenutoj sceni nemaju punu snagu, korišćenje mikrofona tu stvara distancu, otuđuje smisao, udaljava od gledalaca njihov sukob, umesto da nam ga približi.

Složena u formi, stilu i značenjima, predstava „Mati” Marka Torlakovića i Svetlane Slapšak nas je na estetski uzbudljiv i misaono podsticajan način suočila sa večno važnim pitanjima, odnosa između mita i stvarnosti, istorije i fikcije, laži i istina, u trenutku kada su ona ponovo pod jarkim svetlima naše društvene pozornice.