Sve izmene „Male ulice”

Jan Vermer (Delft, 1632–1675) jedan je od najznačajnijih slikara holandskog baroka, ličnost privatno nedokučiva i dan-danas obavijena velom misterije, čovek čija dela vekovima nakon nastanka takođe nisu do kraja protumačena i čije nas stvaralaštvo iznova ostavlja u zapitanostima i dilemama. Deo odgovora na mnoštvo pitanja pokušali su da pruže dr Gregor Veber i Piter Rulofs, autori izložbe iz 2023. u prestižnom amsterdamskom Rajks muzeju, kada je bilo moguće na jednom mestu u iznimnom maniru videti čak 28 od potvrđenih, a dostupnih 37 Vermerovih slika.

Nakon te izložbe za pamćenje (o kojoj je „Politika” u nekoliko navrata pisala), poduhvata koji se verovatno neće ponoviti u narednim decenijama, u izdanju Rajks muzeja objavljena je povodom 350. godišnjice Vermerove smrti obimna publikacija „Bliže Vermeru. Nova istraživanja o slikaru i njegovoj umetnosti”, sa čijim su sadržajem nedavno upoznati i mediji. Tada su javnosti prezentovana nova saznanja po pitanju nekolicine Vermerovih remek-dela, a u prvi plan istaknuta je poznata slika „Mala ulica”, nastala 1658/1659.

Kako je saopšteno iz ovog muzeja, istraživanje su sproveli naučnici, konzervatori i kustosi iz Rajks muzeja, potom Maurichausa u Hagu, Nacionalne galerije umetnosti u Vašingtonu, Frikove kolekcije i Metropoliten muzeja u Njujorku, Nacionalne galerije u Londonu i Univerziteta u Antverpenu.

Koristeći najnovije tehnike snimanja, istraživači su pažljivo iznova ispitivali Vermerova dela, pružajući ubedljive nove uvide u njegov umetnički proces, izbor materijala i tehničku virtuoznost. Počev od toga kako je Vermer pretočio svoje kreativne ideje u boje, preko toga da li se holandski majstor iz sedamnaestog veka zaista oslanjao na optičke uređaje i šta pažljivo izrađeni predmeti u njegovim enterijerima otkrivaju o samom umetniku, pa do toga kako se percepcija njegovog malog, ali izvanrednog opusa razvijala tokom vremena.

Istraživanje Vermerove upotrebe plavih i zelenih pigmenata pokazuje da se njegova primena ovih boja menjala tokom njegove karijere, što sugeriše ponovno razmatranje hronologije nekih od njegovih radova. Istaknuto je da je sada poznato da se na 30 od 37 slika koje se pripisuju Vermeru mogu uočiti promene, od suptilnih korekcija do radikalnih izmena u kompoziciji i značenju, što dodatno osvetljava Vermerove metode rada, način razmišljanja i pristup slikanju.

Ranije je, ali u istoj studiji, već otkriveno da je Vermer na ikoničkom delu „Mlekarica” prvobitno prikazao držač za bokal i korpu za loženje, ali ih je kasnije prefarbao, a sada je poznato da je na slici „Dijana i njene nimfe” Vermer isprva naslikao ukrašeni tobolac sa strelama koji leži na steni levo od boginje Dijane, a sam predmet sličan je u dizajnu i boji sa onim kod Kupidovih nogu u delu „Devojka koja čita pismo kraj otvorenog prozora” koje je Vermer naslikao nekoliko godina kasnije. Široki obod crnog šešira koji nosi oficir u delu „Oficir i devojka koja se smeje” Vermer je prvobitno ukrasio sa nekoliko raskošnih, šarenih pera, a otvorena knjiga – pa čak i tačna stranica – u delu „Alegorija katoličke vere” sada je identifikovana kao „Život Hjugov” u „Legendi o svecima sa životom Isusa Hrista i Marije” Pedra de Ribadeneire i Heriberta Rosvejda (treće izdanje, 1640).

Što nas dovodi do već pomenute, amblematske „Male ulice”, jednog od dva dragocena prikaza grada ostala iza Vermera (prvi je monumentalni „Pogled na Delft”), iako postoje indicije, a prema podacima sa aukcije iz 1696, da ih je bilo još, najmanje jedna, ali je nepoznanica da li su slike sačuvane i ako jesu gde se nalaze. Osim što se prema Aleksandru Adamsu, autoru publikacije „Vermer” iz 2024, može reći da je ovo delo mogući Vermerov odgovor na ulične i dvorišne scene koje je njegov holandski kolega Piter de Hoh stvorio koju godinu pre nastanka slike i da je kuća na desnoj strani dela zapravo dom Vermerove tašte, došlo se do otkrića da je veliki slikar u prvom navratu naslikao kuću sa zatvorenim vratima. Takođe je otkriveno da je žena koja sada sedi na vratima kopija u ogledalu figure koju je prvobitno postavio na ulazu u uličicu levo od kuće. Ova nova otkrića nadovezuju se na ranije poznate promene koje je Vermer napravio, kao što su dodavanje crvenog kapka na kući sa desne strane i dece koja se igraju na pragu.

„Otvaranjem vrata Vermer bukvalno čini scenu pristupačnom posmatraču. Ovo i sva ostala otkrića u knjizi odaju nam sliku posvećenog umetnika koji neprestano teži da usavrši svoje slike”, reči su Pitera Rulofsa, šefa Odeljenja umetnosti Rajks muzeja.