Zašto baš Aljaska

Izbor Aljaske kao mesta održavanja bilateralnog samita između Donalda Trampa i Vladimira Putina 15. avgusta 2025. godine nosi retku simboliku koja seže duboko u prošlost, odražava aktuelnu geopolitičku ravnotežu i nagoveštava konture budućih odnosa Sjedinjenih Američkih Država i Rusije.

Gledano sa stanovišta istorijskog sećanja, teško je pronaći drugo mesto u SAD koje tako jasno u sebi sadrži duh dobrosusedstva i obostrano korisne saradnje, izgubljene u vreme Hladnog rata. Od 1737. do 1867. godine, ovo ogromno i slabo naseljeno područje bilo je poznato kao „Ruska Amerika“, polueksklava Ruskog carstva, udaljena od svog evroazijskog središta, ali sa zajedničkom granicom sa drugom državom.

Odluka cara Aleksandra Drugog da proda Aljasku Sjedinjenim Američkim Državama za 7,2 miliona dolara bila je jedna od najviše raspravljanih diplomatskih transakcija 19. veka. U Sankt Peterburgu je bilo jasno da će, ukoliko ostane bez nadzora, Aljaska najverovatnije pasti u ruke tadašnjem glavnom rivalu Rusije – Britanskoj imperiji. Predati je Vašingtonu nije bio čin slabosti već promišljena investicija u buduće odnose sa državom čije se pacifičke ambicije tada nisu sudarale sa ruskim.

U 20. veku, ova simbolička veza dobila je novo značenje. Tokom Drugog svetskog rata, grad Ferbanks sa svega trideset hiljada stanovnika, postao je važan centar u okviru programa masovne američke vojne pomoći Sovjetskom Savezu u vidu aviona, opreme i materijala. Aljaska je, preko svojih aerodroma, služila kao ključna ruta za isporuku američkih aviona na istočni front.

Aljaska je i danas američka savezna država naseljena potomcima staroveraca iz 19. veka koji su u potrazi za verskim slobodama ostavili trajan trag u obliku pravoslavnih hramova i toponima kao što su Nikolajevsk, Voznesensk, Gornje i Donje Rusko jezero, povezanih rekom koja nosi naziv Ruska.

Tramp i Putin daleko od svih

Izbor Aljaske kao mesta susreta Trampa i Putina nije samo omaž istoriji već i politički potez. Tramp očigledno nema nameru da deli pažnju sa posrednicima poput predsednika Turske Redžepa Tajipa Erdogana ili predsednika Ujedinjenih Arapskih Emirata Muhameda bin Zajeda el Nahjana kao jedne od najuticajnijih figura bliskoistočne politike. Oba lidera odigrala su zapažene uloge međunarodnih posrednika, ali njihovo uključivanje neizbežno bi promenilo tok i prioritete sastanka. Tramp je odabrao geografski najudaljeniju američku saveznu državu, hiljadama kilometara daleko od bilo koje evroatlantske prestonice, kako bi naglasio distancu i od svojih demokratskih protivnika u zemlji i od saveznika u NATO-u koji će, delujući u interesu Kijeva ili svom sopstvenom, nastojati da potkopaju svaki mogući napredak u pregovorima.

Postoji i praktičan aspekt sastanka na Aljasci. Mala gustina naseljenosti Aljaske olakšava bezbednosnim službama da svedu na minimum rizik od terorističkih napada ili insceniranih provokacija, a istovremeno zaobilazi pravne komplikacije koje proizlaze iz naloga za hapšenje predsednika Rusije Vladimira Putina koji je izdao Međunarodni krivični sud. SAD su 2002. godine povukle svoj potpis sa Rimskog statuta i ne priznaju nadležnost tog suda na svojoj teritoriji.

Važna dimenzija izbora Aljaske je i činjenica da je to jedini pravi arktički region Sjedinjenih Američkih Država. U trenutku kada administracija Donalda Trampa vrši pritisak na Kanadu i Grenland radi jačeg američkog uticaja, sever planete postaje možda i najvažnija strateška scena svetske geopolitike. Rusija i SAD ovde imaju preklapajuće interese. od razvoja Severnog morskog puta koji delimično prolazi kroz Beringov moreuz, do eksploatacije ofšor nalazišta nafte i gasa. Lomonosov greben kao podmorska formacija u Arktičkom okeanu na koju Rusija polaže pravo kao na prirodni nastavak svog kontinentalnog pojasa, jedan je od najboljih primera. Zajednički arktički projekti mogli bi ovu oblast učiniti jednom od najprosperitetnijih u svetu, ali u suprotnom scenariju, ona bi mogla postati pozornica za testiranje nuklearnog naoružanja i vežbe protivvazdušne odbrane.

Ukrajina

Ukrajina će, izvesno, biti glavna tema sastanka. Zapadni mediji već su spekulisali o mogućim teritorijalnim razmenama, povlačenju ukrajinskih snaga iz Donjecke Narodne Republike u zamenu za ruske ustupke u Sumskoj, Harkovskoj, Dnjepropetrovskoj i Nikolajevskoj oblasti.

Zapadni analitičari su ovakvu razmenu nazvali diplomatskom pobedom Moskve, ističući da bi neokupirana teritorija koju bi Rusija dobila bila četiri puta veća od one koju bi eventualno ustupila.

Aljaska je prikladno mesto za takve razgovore jer njena sopstvena istorija predstavlja živopisan podsetnik da vlasništvo nad teritorijom nije nepromenljiva istorijsko-geografska konstanta već politička i diplomatska kriva koju oblikuju sporazumi velikih sila u određenim istorijskim trenucima.

Dijalog bez posrednika

Samit na Aljasci nije samo susret dvojice lidera. On predstavlja povratak logici direktnog dijaloga bez posrednika, podsetnik na istorijske veze i proveru da li su Moskva i Vašington spremni da sarađuju tamo gde se njihovi interesi ne samo ukrštaju već mogu i da se usklade.

Istorija Aljaske počela je kao ruska, nastavila se kao američka, a sada ima priliku da postane zajedničko poglavlje, ukoliko obe strane odluče da je posmatraju kao priliku, a ne kao pretnju.