Bogatstvo monografija Srpskog geografskog društva

Izdavačka delatnost Srpskog geografskog društva obeležena je prvim brojem „Glasnika”, koji se iz štampe pojavio u martu 1912. godine i u dve, tri ili četiri knjige godišnje štampa se i danas. Prilozi šest tadašnjih akademika, štampani na stranicama prvog broja i danas su za uvažavanje. Takve saradnike i danas priželjkuju mnogi izdavači, ali ih je sve manje. Kad su redakciji Srpskog geografskog društva počeli da pristižu obimniji rukopisi u odnosu na one publikovane na stranicama „Glasnika”, odlučeno je da se pokrene serija pod naslovom Posebna izdanja Srpskog geografskog društva. Nosioci akcija bili su univerzitetski profesori, klimatolog Pavle Vujević i regionalni geograf Borivoje Ž. Milojević, saradnici Jovana Cvijića, nedostižni aktivisti u Srpskom geografskom društvu.

Godine 1927. objavljena je prva knjiga Posebnih izdanja iz pera Jiržija Daneša, profesora Karlovog univerziteta u Pragu, posvećena Jovanu Cvijiću. Iza toga, brojni domaći i strani autori, uglavnom univerzitetski profesori i naučni radnici iz Srbije, Jugoslavije i Evrope, predstavili su se knjigama štampanim u izdanju Srpskog geografskog društva. Biblioteka Posebna izdanja odnosi se na naučne monografije koje su proizašle iz doktorskih disertacija, magistarskih radova i naučnoistraživačkih projekata, koje je finansiralo Ministarstvo nauke Srbije, dospevale su do brojnih interesenata za problematiku iz različitih geografskih disciplina i geografiji srodnih i komplementarnih nauka.

Naučne monografije, štampane na 60 do 525 strana, odraz su vremena i prostora, naučnih problema koji su okupirali pažnju istraživača. Najviše je onih koje su posvećene Srbiji, Jugoslaviji i Balkanskom poluostrvu, konkretnim prostorima i teorijskim stavovima, značajnim za unapređenje nauke. Problemima i procesima, koji su istraživani i interpretirani, obogaćivana su i proširivana saznanja o zemlji i ljudima, prošlosti i savremenosti, oduvek aktuelnim migracijama stanovništva, starim i novim naseljima, prirodi i privredi, saobraćaju i turizmu, prošlosti i savremenosti. Sve to doprinelo je da su Posebna izdanja Srpskog geografskog društva i danas često citirana dela. Čini se da su, još više i značajnije, mnogima poslužila kao osnova za dalja istraživanja, jer su mlađim generacijama otvarala prostrane naučne vidike. Dobar poznavalac izdavačke delatnosti Srpskog geografskog društva, akademik Josip Roglić iz Zagreba, zabeležio je da je reč o svojevrsnoj geografskoj akademiji.

Redakcije Posebnih izdanja i naučnih monografija, kojih danas ima više od 110, koje su uvek detaljno recenzirane, dobro ilustrovane i dokumentovane, citirane su i korišćene kao osnovna literatura za dalja istraživanja raznovrsnih pojava i procesa u prirodi i društvu. Potencirane su aktuelnost i akutnost problema koji su u knjigama prezentirani. Navodimo naslove nekih Posebnih izdanja, kao dokumentaciju o značaju, aktuelnosti i upotrebljivosti štampanih dela: „Geografsko znanje o Srbiji početkom 19. veka”, „O psihičkom tipu Južnosrbijanaca”, „Prilozi za poznavanje gradova u našoj zemlji”, „Saobraćaj na Drini”, „Centar teritorije i centar stanovništva Jugoslavije”, „Privreda i saobraćaj u Potisju”, „Naselja u slivu Peka”, „O plovidbenim prilikama na rekama i kanalima crnomorskog sliva”, „Geografski lik Srbije u doba Prvog ustanka”, „Životna sredina i čovek”, „Niška kotlina”, „Vode Srbije”, „Ekonomske funkcije Šapca”, „Poplave u Srbiji u 20. veku”, „Promet putnika na granicama Jugoslavije”, „Klima banja uže Srbije”, „Istorija srpske speleologije”, „Visinsko zoniranje voda u slivu Zapadne Morave”, „Režim Neretve”, „Reljef planine Tare”, „Ekologija i geografija u rešavanju problema životne sredine”, „Vrnjačka Banja”, „Zaštićena područja prirode Republike Srbije – ugrožavanje, upravljanje i zaštita”...

Svi poslovi u Srpskom geografskom društvu, ubrajajući tu pripremu rukopisa za štampu, recenzije, lekturu, korekturu, izbor statističkog, dokumentacionog, ilustrativnog i kartografskog materijala, do distribucije knjiga, obavljaju se volonterski, bez ikakvih honorara, ali pedantno i s puno odgovornosti. Čini se da se samo tako generacije kojima je Srpsko geografsko društvo u amanet ostavio Jovan Cvijić mogu odužiti osnivaču društva, njegovom predsedniku i uredniku prvih naučnih izdanja, od kojih su neka, pored ostalog, dospela u Kongresnu biblioteku SAD u Vašingtonu, a razmenom publikacija i na sve kontinente sveta.

Stevan M. Stanković,

Beograd