Vremeplov u đačkim knjižicama

Preda mnom na stolu poređane su đačke knjižice članova porodice iz jednog veoma turbulentnog perioda, dugog 15 godina, koji je uključivao i rat i okupaciju, i stradanja i patnju, i sve neizvesnosti i izazove koje je sa sobom doneo novi društveni poredak. Evo jednog specifičnog vremeplova, na bazi tih đačkih dokumenata, za period od Kraljevine Jugoslavije do FNRJ.

Đačke knjižice su pune raznolikosti i imaju malo toga zajedničkog. Ipak, bilo je i nečeg zajedničkog – podaci o učeniku. Čak se i značenje ocena razlikuje. Nekada su ocene za učenje bile: odličan (5), vrlo dobar (4), dobar (3), slab (2) i rđav (1). Posle Drugog svetskog rata uvedeno je sledeće: odličan (5), vrlo dobar (4), dobar (3), dovoljan (2) i nedovoljan (1). Kao kuriozitet treba navesti da je ocenjivanje za vreme okupacije, u tzv. Nedićevoj Srbiji, u gimnazijama bilo od 10 do jedan!

Slede podaci iz nekih knjižica (bez navođenja stranica sa ocenama i stranica namenjenih saopštavanju roditeljima).

Kad sam pošao u školu živeli smo u Moravskoj banovini. Na prednjoj strani fotografija Sinđelićevog spomenika na Čegru, slede slika Nj. v. kralja Petra Drugog, obraćanje bana Moravske banovine đacima, Opšte napomene, Uputstvo roditeljima (starateljima), Pravila o đačkom ponašanju i vladanju i karta Moravske banovine.

Školska 1942/1943 godina – četvrti razred državne narodne škole, okupacija. Na knjižici nije naznačena godina izdanja, ali se iz sadržaja može zaključiti da je ona iz doba Kraljevine Jugoslavije. Tu su i slike Karađorđa, kralja Petra Prvog, kralja Aleksandra, kralja Petra Drugog, kao i sokolska pesma.

Knjižica iz doba Demokratske Federativne Jugoslavije (DFJ), drugi razred gimnazije školske 1944/45. godine, prilagođena je novoj društvenoj stvarnosti: na prednjoj strani grb nove države (sa petokrakom, snopovima žita i pet baklji koje gore), na poleđini te strane citat iz izlaganja maršala Tita.

Valja uočiti jednu zanimljivost: DFJ je bila privremena država osnovana na Drugom zasedanju AVNOJ-a, ali zvanično proglašena tek 10. avgusta 1945, tako da smo tada mi đaci imali školska dokumenta „nezvanične” države.

Knjižice iz FNRJ (period 1945–1953) kojima raspolažem bile su praktično iste kao one u DFJ, uz sledeće izmene: promenjen je naziv države, dodato je ime narodne republike i stavljen je novi grb sa šest, umesto dotadašnjeg sa pet baklji.

Vidi se da su i knjižice pratile stvarnost koja se pred nama menjala i kojoj smo se individualno prilagođavali u granicama koje su naša lična moralna uverenja i porodično vaspitanje dozvoljavali. Da promene nisu bile male pokazuje i strani jezik koji se u ono doba učio kao prvi. Pre Drugog svetskog rata to je bio francuski, za vreme okupacije nemački, a posle rata – ruski.

Aleksandar Blažek,

Beograd