Isfahan – grad poljske dece

Poljska pošta je 2008. godine, pod nazivom Isfahan – grad poljske dece, izdala marku kojom obeležava jedan malo poznat događaj iz novije nacionalne istorije. Marka nominale 2,40 zlota prikazuje dečaka u uniformi poljskog skauta, iza koga se vidi persijski tepih, koji u sredini ima izatkan grb Poljske. Pored marke, izdat je i tematski koverat prvog dana sa tipičnim iranskim arhitektonskim detaljem pored kojeg je polje na kojem se nalaze imena poljske dece koja su izbegla u Iran 1942. godine.

Najveća odiseja Poljaka u Drugom svetskom ratu počela je rasparčavanjem poljske teritorije između Nemačke i SSSR-a u oktobru 1939. Zbog navodnog antisovjetskog delovanja, više od milion poljskih građana deportovano je u Kazahstan i Sibir, u radne logore. Odnos sovjetskih vlasti prema njima potpuno se izmenio u julu 1941, posle neočekivanog napada Nemačke na SSSR. Zbog novonastale potrebe za svakim vojnikom, sovjetske vlasti su oslobodile Poljake iz logora i počele da stvaraju uslove za osnivanje poljske armije u egzilu, kojom je trebalo da komanduje general Vladislav Anders, tek pušten iz zatvora Lubjanka u Moskvi. Vesti o osnivanju armije navele su mnoge oslobođene Poljake da pohrle ka jugu SSSR-a, gde su se nalazili centri u kojima se armija osnivala. Izgladneli i iscrpljeni, pokušavali su da se prijave za vojnu službu, kako bi došli do sledovanja, koje su Sovjeti odobravali za ove namene. Žene i deca nisu mogli da budu upisani u vojnu službu, pa je njihova sudbina početkom 1942. godine bila neizvesna. Staljinova odluka da veći deo novostvorenih poljskih snaga prebaci u Iran predstavljala je spas i za civile, jer im je odobreno da krenu sa armijom i napuste Sovjetski Savez.

Evakuacija je vršena brodovima ka iranskoj luci Anzali, a kopnenim putem ka Aškabadu. U dva talasa, u martu i aprilu 1942, iz SSSR-a u Iran prešlo je oko 115.000 Poljaka, od kojih 18.000 dece.

(/slika2)Iako je glavni prihvatni centar formiran u mestu Anzali, veliki broj poljske dece, uglavnom siročadi, smešten je u prihvatilišta u Isfahanu. Škole, bolnice i socijalne organizacije Isfahana požurile su da male Poljake smeste što je bolje moguće. Krajem 1942. godine 24 gradske oblasti imale su bar jedno prihvatilište za ovu decu, pa je Isfahan dobio naziv „grad poljske dece”. Vremenom su ovi mališani počeli da uče iranski jezik – farsi, i da pored nastave na poljskom, koja je za njih organizovana, pohađaju i iranske škole.

Većina ove dece se posle Drugog svetskog rata iselila kod rođaka u Australiju, na Novi Zeland, u Južnu Afriku, dok se vrlo mali broj vratio u Poljsku. Nekoliko hiljada ostalo je u Iranu, osnivajući tu i svoje porodice.

Dečak koji je kao mladi izviđač prikazan na marki zove se Pžemek Stojakovski a tepih koji se vidi iza njega izatkale su 1944. poljske učenice isfahanske škole tkanja.

D. P.