... pretvara se u dim

Pre nekoliko dana na tržištu su se iznenada, potpuno neočekivano, pojavile možda najvrednije knjige iz oblasti arhitekture i urbanizma prve polovine dvadesetog veka – iz jedne privatne biblioteke. I vrlo brzo one su sve pojedinačno kupljene, pa je tako mudro izabrana celina jednog fino profilisanog diskursa, naprosto, nestala. Kada su bile objavljene, a upravo su ta prva izdanja i bila deo pomenute tržišne ponude, ove su knjige obeležile epohu koja je "utopila svete drhtaje pobožnog zanosa, viteškog oduševljenja, malograđanske sentimentalnosti", naime, epohu avangarde, moderne i modernizma. Na desetine prvih izdanja legendarnih knjiga – koje se ne mogu naći na jednom mestu, ni u jednoj od beogradskih javnih biblioteka, ako uopšte sve i postoje u javnim fondovima – potpisom grafitnom olovkom na prvoj stranici otkrivaju svoje poreklo iz privatne biblioteke arhitekte Nikole Dobrovića, moderniste, profesora, pisca i neumornog čitača i istraživača.

Dobrović je, kako to tek sad, tačno 40 godina posle njegove smrti, postaje potpuno jasno, od početka studija u Pragu 1919. godine tokom čitavog svog života bavljenja arhitekturom postojano formirao, čuvao i stalno sa sobom preseljavao svoju stručnu i naučnu biblioteku. Ova biblioteka bila je konstitutivna za profesionalno dostojanstvo jednog arhitekte i intelektualca, koji je i sam bio autor hiljada stranica objavljenih u dvadesetak knjiga i publikacija i oko stotinu tekstova koje se bave arhitekturom i urbanizmom. Što je još značajnije, zajedno sa njegovim urbanističkim, arhitektonskim i napisanim delom, ova njegova lična biblioteka bila je konstitutivna za kulturu u kojoj je na tržištu sada potpuno rasturena, naime za kulturu koja je "lično dostojanstvo pretvorila u prometnu vrednost".

Danas, dakle, tekst ovako naslovljavam da bih pisala o aktuelnosti, ne one jedne rečenice, već toga što je i sada, uprkos očiglednom nestajanju, čvrsto i postojano. Aktuelno je, verujem, to što je sa do sada uvažavane profesije arhitekte i intelektualca konačno skinut "svetiteljski oreol". Aktuelno je to što je sa prodajom knjiga iz Dobrovićeve biblioteke zderan "dirljivi sentimentalni veo" i sveden "na čisto novčani odnos". Aktuelno je, dakle, upravo zbog toga što će ono što Dobrović jeste postavio kao čvrsto i postojano, naime njegove izgrađene zgrade u Pragu, Dubrovniku, na Lopudu, u Herceg Novom i Igalu, i ona jedina beogradska, kompleks Generalštaba u Nemanjinoj ulici, njegov pionirski rad na urbanističkom planu Novog Beograda, kao i ono što je predavao na Arhitektonskom fakultetu Univerziteta u Beogradu na predmetu Savremena arhitektura, i što je činilo sadržaj njegovih knjiga uključujući i pet tomova Savremene arhitekture, napokon odigrati "krajnje revolucionarnu ulogu". Videćemo tako, jasno i bez sentimentalnosti, da Dobrovićevo delo nije istorijski završena celina, nije nešto što se pretvorilo u dim, već da čvrsto i postojano čini otvoren sistem u kojem se krećemo i koji i danas jeste aktuelna pozicija kritičke prakse arhitekture, ali i jedne važne savremene pozicije u raspravi o ključnim pitanjima današnjice. Gledajući istovremeno nemar ili tromost institucija i nemoć društva da se jedna izuzetno vredna biblioteka sačuva u celini, videćemo da li će sada, slobodno raštrkane, ove knjige, zapravo, imati pojačani efekat u odnosu na njihov prosti zbir do sada sakriven od očiju javnosti na nekoj prašnjavoj polici.

Napomena: Privatna biblioteka arhitekte Nikole Dobrovića prodata je 2007. godine u Beogradu. Predmet Savremena arhitektura, koji je on osnovao na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu, ukinut je, takođe, 2007. godine. Nikola Dobrović, rođen 1897. godine u Pečuju, umro je 1967. godine u Beogradu. A 1847. godine, u Londonu, rođena je ideja Manifesta komunističke partije, citiranog u ovom tekstu i naslovu.