Kako su Srbi tabanali po budimskim Tabanima

Budimpešta – Na budimskoj obali Dunava, ispod strmih padina Gelertovog brda s jedne i brežuljka sa čuvenim kraljevskim dvorcem s druge strane, sve do pedesetih godina prošlog veka prostiralo se srpsko naselje Taban. Tamo gde se danas nalaze podnožje mosta „Eržebet” i jedan od gradskih parkova, vekovima su živeli potomci 36.000 srpskih porodica koje su krajem 17. veka stigle u Mađarsku pod vođstvom patrijarha Arsenija Trećeg Čarnojevića.

Malo ko od neupućenih turista koji tuda svakodnevno prolaze, pa čak i stanovnika mađarske prestonice, zna da se na mestu sadašnje travnate udoline prostirala varoš sa balkanskim duhom i mediteranskom arhitekturom, u kojoj se govorilo srpski, ispovedala pravoslavna vera, svirale tambure i razvijala jedna živa zajednica, ostavljajući neizbrisiv pečat u kulturi ovog grada, ali i srpskog i mađarskom naroda u celini.

Među znamenitim ličnostima koje su rođene ili neko vreme živele u Budimu, svakako treba spomenuti kompozitora Kornelija Stankovića koji je tu rođen i umro, episkopa, pisca i istoričara Simeona Končarevića, istoričara Jovana Rajića, književnika Miloša Crnjanskog, prosvetitelje Pavla Solarića i Avrama Mrazovića, advokata, pisca i političara Jovana Subotića.

Istoričari kažu da je Taban bila varoš u varoši, u kojoj su se srpski trgovci, zanatlije, sveštenici, lekari i učitelji smenjivali kroz generacije, noseći i čuvajući duh južnih krajeva iz kojih su ponikli. Srpska Crkva Svetog Dimitrija, podignuta 1742. godine, bila je srce ovog naselja. Pod njenim svodovima krštavana su deca, venčavani parovi, okupljala se zajednica i čitale poslanice Vuka Karadžića. On je ovde boravio u više navrata, a tu je sastavio i prvu srpsku gramatiku i zapisivao narodne pesme, dok je pokušavao da u lekovitim banjama Budima pronađe lek za svoju bolesnu nogu.

U Tabanu su stvarali drugi srpski velikani, počevši od Dositeja Obradovića, koji je upravo u budimskim krugovima najpre širio prosvetiteljske ideje, do Lazara Lazarevića, trgovca i dobrotvora koji je finansirao obnovu škola i zidao domove za siromašne.

U malim kafanama, poput čuvene „Kod zlatnog jelena” koja je jedina odolela pohodima savremenih urbanista, tada najpoznatiji srpski pesnici čitali su svoje stihove, a vodile su se rasprave o književnim, manjinskim i prosvetnim temama.

Taban je bio i trgovačko središte Budima, na čijim ulicama su se prodavale sveće, vino, bakarne posude, i poneki fes, donet sa juga. Nijedan praznik nije prolazio bez povorke, crkvenog zvona i mirisa sveže pečene pogače, stoji u zabeleškama istoričara. Taban je tako bio čuvar srpske kulture i tradicije daleko od Raške, Kosova i Metohije, odakle je najveći broj seobnika došao.

Međutim, istorija nije imala milosti za tabanske Srbe. U godinama nakon Prvog svetskog rata njihova zajednica se polako osipala. Nove državne granice, asimilacija, ali i modernizacija, doveli su do postepenog nestanka Tabana u onom obliku u kojem je vekovima postojao. Kako su u to vreme odnosi Mađarske i Jugoslavije bili zahlađeni, vlasti Budimpešte nisu se mnogo dvoumile kada su pedesetih godina 20. veka donele konačnu odluku da sruše ovo naselje i pretvore ga u zelenu površinu.

Zvanični razlog bio je posleratni „urbanistički razvoj”, koji nije poštedeo ni srpski hram. Srušeni hram imao je izuzetno vredan ikonostas i biblioteku sa starim štampanim knjigama na crkvenoslovenskom i srpskoslovenskom jeziku. Usledili su sistematska rušenja kuća, brisanje ulica i promene toponima.

Ipak, Taban i danas živi, ali u pričama potomaka svojih nekadašnjih žitelja, u mađarskim i srpskim arhivama, putopisima, slikama i muzičkim zapisima. U arhivima, posebno u Mađarskoj akademiji nauka, čuvaju se dokumenti, mape i zapisi na srpskom jeziku, kao svedočanstva o prošlosti ovog kraja. U Muzeju grada Budima mogu se naći stare fotografije Tabana, među kojima su i snimci unutrašnjosti Crkve Svetog Dimitrija pre rušenja. Makete Tabana iz 19. veka prikazuju uredne redove kuća, vijugave ulice i vinograde kako se protežu uz Gelertovo brdo.

Zbačaj Tabana na kulturnoj i istorijskoj mapi srpskog naroda tako i dalje traje. U starim spisima, ali i u delima savremenih autora, o njemu se govori kao o jednom od najstarijih i najorganizovanijih srpskih naselja u okviru Habzburške monarhije. Mnoge porodice srpskog porekla koje su vekovima živele u Tabanu, raseljene su širom Budimpešte ili su se iselile u Jugoslaviju, a na mesto svoje nekadašnje crkve, Srbi iz mađarske prestonice su u novije vreme postavili prigodno spomen-obeležje, kao podsećanje na nekadašnju srpsku istoriju i slavu na ovim prostorima.