Šta ambasador Ferguson ne želi da vidi

Kada ambasador jedne velike sile javno ocenjuje stanje medija u drugoj državi, onda njegove reči neminovno imaju političku težinu. Zato izjava britanskog ambasadora Edvarda Fergusona za Novu i tvrdnja da Srbija ima ozbiljne probleme u medijskoj sferi i da mediji imaju toksičnu ulogu, nije mogla proći nezapaženo. Ne zato što u Srbiji nema problema — ima ih i previše — već zato što dolazi iz zemlje čiji su mediji decenijama među najkontroverznijim u Evropi.

Upravo tu počinje pitanje kredibiliteta. Jer, ako postoji država koja teško može nastupati sa pozicije moralne superiornosti kada je reč o novinarstvu, političkim kampanjama i tabloidizaciji, onda je to Velika Britanija. Zemlja u kojoj su mediji odavno prestali da budu samo informativni korektiv vlasti i postali deo političkog i ideološkog aparata.

Britanski tabloidi poput The Sun ili Daily Mail nisu tek obična glasila sa „oštrim stilom“. Oni su godinama simbol agresivnog senzacionalizma, javnih linčeva, političkih obračuna i sistematskog oblikovanja javnog mnjenja. Njihove kampanje prema migrantima, političkim protivnicima ili pojedinim javnim ličnostima često su prevazilazile granice profesionalnog novinarstva i ulazile u prostor otvorene propagande.

Britanija je, pritom, jedna od retkih evropskih zemalja koja je doživela da se čitav medijski sistem nađe u centru ogromnog skandala zbog kriminalnih metoda prikupljanja informacija. Afera lista News of the World ostala je upamćena kao jedna od najmračnijih epizoda savremenog evropskog novinarstva. Prisluškivani su telefoni političara, glumaca, sportista, ali i porodica žrtava zločina. Skandal je bio toliko dubok da je list ugašen, a pokrenuta je velika nacionalna istraga o vezama politike, kapitala, policije i medija.

Tada se u samoj Britaniji govorilo da je medijska scena postala „toksična“. Danas, međutim, iz Londona ponovo stižu lekcije drugima.

Ni BBC, institucija koja se često predstavlja kao globalni ideal objektivnog novinarstva, nije ostala pošteđena ozbiljnih kontroverzi. Optužbe za političku pristrasnost tokom debate o Bregzitu, kao i pitanja odgovornosti u slučaju Jimmy Savile, ozbiljno su uzdrmale poverenje dela britanske javnosti u sopstveni javni servis.

Posebna priča jeste koncentracija medijskog vlasništva. Uticaj medijskih magnata poput Rupert Mardoka na britanski politički život više nije ni predmet teorija, već opštepoznata činjenica. Decenijama se uoči izbora u Britaniji ne postavlja samo pitanje šta misle birači, već i — koga podržavaju veliki tabloidi.

Sve ovo, naravno, ne abolira Srbiju od sopstvenih problema. Domaća medijska scena jeste opterećena političkim podelama, tabloidizacijom, ekonomskim pritiscima i padom profesionalnih standarda. Ali upravo zato bi rasprava o medijskim slobodama morala da bude oslobođena političkog paternalizma i geopolitičkog licemerja.

Jer, postoji razlika između dobronamerne kritike i držanja lekcija sa visine.

Kada zapadne diplomate govore o medijima u Srbiji, često se stvara utisak da dolaze iz prostora gotovo idealne demokratije, u kojem su novinari potpuno nezavisni, mediji oslobođeni političkih i korporativnih uticaja, a javnost zaštićena od manipulacije. Stvarnost je, međutim, mnogo složenija. Kriza poverenja u medije danas potresa gotovo čitav Zapad, možda čak i više nego zemlje Balkana.

U vremenu kada društvene mreže proizvode lavine dezinformacija, kada tabloidi oblikuju političke kampanje, a medijske korporacije imaju moć veću od mnogih vlada, teško je pronaći državu koja može drugima deliti lekcije bez ozbiljne doze samokritike.

Možda bi zato bilo korisnije da se umesto jednostranih ocena otvori iskreniji razgovor o tome kako su mediji širom sveta postali taoci političkih interesa, profita i ideoloških sukoba. Takva rasprava bila bi poštenija — i prema Srbiji, i prema istini.