Pobeda srpske ideje

Malo je datuma u srpskoj istoriji koji su tako duboko promenili sudbinu novovekovne srpske države, poput onog koji označava početak ratova za oslobođenje i nezavisnost (1876–1878). Ratnim dejstvima protiv Osmanskog carstva od 2. jula 1876. godine, Srbija je stupila u najveći i najodgovorniji državni poduhvat od obnove svoje državnosti početkom 19. veka. Posle više od sedam decenija ustanaka, diplomatske borbe, postepenog širenja autonomije i izgradnje državnih institucija, došlo je vreme da se pitanje pune nezavisnosti reši i na bojnom polju. Pobede srpske vojske 1877/78. i odluke Berlinskog kongresa 1878. godine donele su Srbiji međunarodno priznanje i označile početak novog razdoblja njene političke i državne istorije.

Nezavisnost nije predstavljala samo uspeh oružja i diplomatije, već krunu dugog državotvornog procesa započetog Srpskom revolucijom 1804. godine. Od sticanja autonomije 1830. godine pa do okončanja ratova i Berlinskog kongresa 1878, ona je širila svoje granice i udvostručila teritoriju, a stanovništvo bezmalo utrostručila. Srbija je postepeno i u kontinuitetu, uprkos brojnim izazovima i ograničenjima, zaokruživala svoj državni prostor, koji je do balkanskih ratova (1912–1913) obuhvatao 48.239 km². Taj proces nije predstavljao samo širenje državnih granica, već i širenje državnih institucija, zakona, prosvete, privrede i nacionalne svesti. Bila je to pobeda srpske ideje.

Iako su ratovi za oslobođenje i nezavisnost predstavljali prekretnicu u istoriji srpske državnosti, njihov značaj do danas nije dovoljno istaknut. Stoga jubilej iz 2026. godine predstavlja priliku da se pažnja javnosti ponovo usmeri na vreme, ličnosti i događaje u kojem je Srbija izborila svoje mesto među nezavisnim evropskim državama i postala deo šireg međunarodnog državno-pravnog sistema.

Otuda će jedan od centralnih događaja ovogodišnjeg jubileja biti naučni skup „Aleksinac 1876–2026. Ljudi – prošlost – sećanje – 150 godina od ratova za oslobođenje i nezavisnost”, koji će biti održan 2. jula, na dan kada su pre tačno vek i po započela ratna dejstva. Mesto održavanja nije slučajno izabrano. Manastir Sveti Roman, u neposrednoj blizini Deligrada i Šumatovca, tokom rata bio je ratno previjalište, utočište srpske vojske, sedište važnih vojnih savetovanja i mesto gde je prvobitno sahranjeno telo ruskog pukovnika Nikolaja Nikolajeviča Rajevskog. Simbolika prostora i datuma daje ovom naučnom sabranju poseban značaj.

Organizatori skupa su Centar za srpske studije Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beograd i Ruski naučni institut. Povodom velikog jubileja iz štampe je već izašao i tematski zbornik „Aleksinac 1876–2026. Ljudi – prošlost – sećanje – 150 godina od ratova za oslobođenje i nezavisnost”, jedno od najobimnijih naučnih izdanja posvećenih ovom periodu srpske istorije. Na preko sedam stotina stranica zbornik donosi trideset naučnih radova koji osvetljavaju vojne operacije, diplomatske procese, ulogu velikih sila, život i delo istaknutih ličnosti, lokalnu istoriju, te način na koji su oslobodilački ratovi ostali prisutni u kolektivnom pamćenju srpskog naroda.

Posebnu vrednost zborniku daje širok krug saradnika. U njegovoj izradi učestvovali su profesori i istraživači sa Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu, Univerziteta u Nišu, Istorijskog fakulteta Moskovskog državnog univerziteta „M. V. Lomonosov”, Instituta za slavistiku Ruske akademije nauka, Univerziteta Metropoliten, Međuopštinskog istorijskog arhiva Čačak, Istorijskog arhiva Pirot, Narodnog muzeja u Aranđelovcu, Zavičajnog muzeja u Aleksincu, Narodnog muzeja Niš i Zavoda za zaštitu spomenika kulture Niš, kao i istraživači zavičajne prošlosti iz Beograda, Aleksinca i Jagodine.

Obeležavanje stopedesetogodišnjice nije samo podsećanje na ratne pohode, pobede i stradanja. To je prilika da se sagledaju dalekosežne posledice ratova koji su doneli međunarodno priznanje nezavisnosti, teritorijalno proširenje srpske države i postavili temelje njenog daljeg političkog, privrednog i kulturnog razvoja. Istovremeno, to je i poziv da se kroz nova naučna istraživanja i kulturu sećanja očuvaju uspomene na generacije koje su, velikim žrtvama, izborile znamenite tekovine.

Naučni skup u manastiru Sveti Roman i tematski zbornik „Aleksinac 1876–2026. Ljudi – prošlost – sećanje – 150 godina od ratova za oslobođenje i nezavisnost” zato nisu samo naučni poduhvat. Oni predstavljaju pokušaj da se jednom od najvećih prelomnih trenutaka srpske istorije vrati mesto koje mu s pravom pripada – u temelje nacionalnog pamćenja i državnog identiteta.

*Upravnik Centra za srpske studije Filozofskog fakulteta u Beogradu