Prepreke „na nekom putu”

Problem naselja koja su ispod standardnih uslova za život poznat je u mnogim velikim gradovima. U njima žive najsiromašniji stanovnici. Osobenost Beograda je da u njima žive, uglavnom, Romi. Ne žive svi Romi u takvim naseljima. Najveći broj Roma u Beogradu je, uprkos teškim i nepovoljnim uslovima za život, integrisan u širu društvenu zajednicu.

U istraživanju o beogradskim romskim naseljima koje je 2002. godine urađeno u Društvu za unapređivanje romskih naselja, ustanovljeno je da u beogradskim gradskim i prigradskim opštinama postoje 152 neformalna siromašna naselja sa ukupnom populacijom od oko 60.000 ljudi, od kojih je najveći broj Roma. Evidentirana naselja su u opsegu od relativno pristojnih higijenskih i životnih uslova (gradska naselja), do ekstremno siromašnih i nehigijenskih (slamovi) i sa zdravstveno rizičnim uslovima za stanovanje (naselja na deponiji). Procenjeno je da u 96 neformalnih nehigijenskih naselja u kojima je sakupljanje otpada važna ekonomska aktivnost živi njih oko 24.000.

Romsko naselje ispod mosta „Gazela” preko Save u Beogradu je jedan opštepoznat i veoma vidljiv slam sa otprilike 2.000 stanovnika. To je izuzetno siromašno naselje. Kuće su natrpane jedna pored druge od svakovrsnog priručnog otpadnog materijala. Nema struje, snabdevanja vodom, kanalizacije ili popločanih ulica. Skoro svaka porodica je uključena u sakupljanje otpada i zajednica je jedan veliki haotični centar za reciklažu. Ovo naselje kao da čeka da se dogodi nesreća – požar ili epidemija. Toliko mnogo ljudi zbijeno zajedno jedna je veoma rizična i opasna situacija.

Ko su stanovnici „kartonskih naselja“ i zašto oni žive u tako lošim uslovima? To su, uglavnom, najsiromašniji Romi čija se „strategija preživljavanja“ zasniva na „sakupljačkom privređivanju“. Ono što je novo u ovom tipu „ekonomije“ jeste to da se „kartonska naselja“ ne podižu na deponijama (to je bio slučaj ranijih godina) nego u „srcu gradskog tkiva“. To je zbog promene u načinu sakupljanja đubreta. Đubre se sada sakuplja „na izvoru“, a ne na „ušću“. Popularno se to naziva „rad po kante“.

Kao i kod svih migracija, ekonomske prilike su uzrok pokretljivosti radne snage. Beograd, kao najveći grad u Srbiji, sa najdinamičnijom trgovinom, pravi je „rudnik“ za „sakupljačko privređivanje“.S obzirom na to da sekundarnih sirovina ima više u Beogradu nego u manjim i siromašnijim opštinama, glavni grad je postao destinacija ka kojoj se kreću Romi iz raznih krajeva.Neformalna naselja naseljavaju siromašni Romi „sa svih strana“ U njima ima „rođenih Beograđana“, doseljenika iz raznih krajeva Srbije, izbeglica i raseljenih lica sa Kosova i, u poslednje vreme, povratnika iz inostranstva, kao i Roma iz susednih država.

Zajednički imenitelj ovih neformalnih naselja je – neodrživost, uprkos činjenici da neka od njih postoje već više od 50 godina. Ona su neodrživa i za Rome i za gradske vlasti.

Uslovi života u takvim naseljima su na granici humanitarne katastrofe.

S druge strane, neformalna naselja su često na „atraktivnim lokacijama“ i prepreka su za razvojne planove i investicije. To frustrira vlasnike i investitore, i vlast je prinuđena da traži „brza“ rešenja.Sudbina ovih naselja i ljudi koji u njima žive, uprkos činjenici da su tu, pored nas – izvan je interesovanja šire javnosti. Romi dolaze u fokus interesovanja samo povodom prigodnih manifestacija (Svetski dan Roma, Dekada Roma) ili, u „problem situacijama“, kada su prepreka „na nekom putu“ ili „lepom izgledu“. Sticajem okolnosti, početkom aprila, Romi su u žiži interesovanja javnosti iz oba razloga. Slučaj „kartonki uz Belvil“ desio se uoči Svetskog dana Roma. To nam je dalo priliku da pratimo, takoreći istovremeno, dva aspekta „romske situacije“: (1) gorku i oporu stvarnost (ljudi u problemu i vlast bez adekvatnog rešenja) i (2) mnoštvo napora i pozitivnih koraka sa primerima dobre prakse koji se čine u Dekadi Roma.

(Sutra: Mera našeg dostojanstva)

Sociolog, jedan je od osnivača Društva
za unapređivanje romskih naselja