Decentralizacija pre svega

Aktuelna rasprava o regionalizaciji Srbije otvara nekoliko ključnih dilema. Najosetljivija se odnosi na mogućnost ostvarenja regionalnog razvoja bez sistematski rešenog pitanja decentralizacije koja predstavlja preduslov regionalizacije. Bez toga regionalizacija i regionalni razvoj ostaju u domenu centralnog upravljanja državom uz sveopštu opasnost politizacije i partokratskog svojatanja ove inače značajne ideje.

Dostizanje višeg kvaliteta razvoja Srbije od današnjeg zavisi od razvrstavanja i stepenovanja nadležnosti,prava, obaveza i odgovornosti njenih teritorijalnih jedinica: od nivoa države do nivoa lokalne zajednice. Elementarni postulat je da dobrobit treba da bude na strani građana kao svesnih i aktivnih učesnika u razvoju teritorije na kojoj žive, što podrazumeva kako teritoriju lokalne zajednice (opštine, ali zasnovane na naselju kao osnovnoj zajednici i pripadajućem ataru) tako i države u kojoj se lokalna zajednica nalazi. Radi toga nužno će biti da oni imaju mogućnost, pravo i obavezu da odlučuju o prostornom razvoju svoje teritorije, ali i da učestvuju u odlučivanju o prostornom razvoju svoga regiona i svoje države.

Prema principu subsidijarnosti, težeći da deo nadležnosti prenese na niži nivo i odlučivanje približi građanima, država ima dve mogućnosti: (a) da ih prenese na nivo današnjih gradova i opština, ili (b) da ih prenese na nivo niži od državnog, a viši od opštinskog. Pošto subsidijarnost znači i obrnut postupak, lokalna zajednica može realizaciju svojih razvojnih ideja da ponudi i srednjem nivou, ukoliko postoji (AP Vojvodina i grad Beograd), umesto da sve prenosi na državu.

Prenošenjem nadležnosti na nivo niži od državnog Srbija će ući u proces postepene decentralizacije, dok će lokalne zajednice ustupanjem dela nadležnosti višem nivou prirodnim putem doći do sistema regionalizacije. U tom smislu region treba shvatiti kao teritorijalnu jedinicu u kojoj je moguće artikulisati zajedničke probleme, interese i projekte lokalnih zajednica ili većih teritorijalnih celina, i u kojoj postoje veći institucionalni, finansijski i stručni kapaciteti za definisanje i realizaciju i većih razvojnih projekata. Lokalna zajednica kod toga zadržava pravo inicijative i učešća dok država ima pravo i obavezu da obezbeđuje zakonske, makroekonomske i finansijske okvire i podršku za ostvarenje ovih projekata.

Neophodno novi model teritorijalne organizacije će morati da poštuje princip decentralizacije i, posledično, regionalizacije kao načina upravljanja državom. U tom modelu osnovno je pitanje opštine, njene uloge, karaktera i veličine. Danas Srbija ima 6155 naselja (sa KiM). Srbija bez KiM ima 150 opština i 23 grada obuhvatajući 4.707 naselja, odnosno u proseku 27 naselja po opštini ili gradu. Imajući u vidu veliki broj malih naselja (ispod 500 stanovnika) opštinu bi u budućnosti moglo da čini svako naselje veće od 5.000 stanovnika, sa pripadajućom katastarskom opštinom , dok bi manja sela grupisana u zajednicu, sa centrom u najvećem, činila seoske opštine. Računa se pri tom da će opština (a) biti znatno racionalnija i usklađena sa realnim ekonomskim mogućnostima i (b) da će ponovo steći pravo svojine i određena znatno veća prava u decentralizovanom sistemu. Naselje iznad 100.000 stanovnika, uz određeni zahtevani nivo socijalnog, ekonomskog i institucionalnog kapitala, imalo bi status grada sa istim nadležnostima kao i opština ali uz dodatne nadležnosti u pogledu usluga građanima, posebne zadatke u odnosu na svoje funkcionalno okruženje (sela koja ga okružuju i sa njim su u funkcionalnoj vezi) i prava koja iz toga proističu. Gradovi Srbije su motori razvoja i samim tim treba da imaju najveću odgovornost za nerešeno pitanje sela u svom funkcionalnom okruženju, a samim tim i za razvoj države. Svi gradovi u regionu prema principu policentrizma u decentralizovanoj državi imaju ravnopravnu ulogu i odgovornost za razvoj uz mogućnost prenošenja većih nadležnosti u pravcu najvećeg ili nekog drugog grada koji ima veći institucionalni i kadrovski kapacitet.

Direktor Republičke agencije za prostorno planiranje, koordinator Strategije prostornog razvoja Srbije