Fluidna crta između avangarde i mejnstrima

Program ovogodišnjeg, 36. INFANT-a, internacionalnog festivala alternativnog i novog teatra, nedavno završenog u Novom Sadu, bio je koncentrisan na ispitivanje nasleđa avangardnih pokreta (selekcija Jadranke Anđelić). Neki od autora, čiji smo rad imali prilike da vidimo, nastavljaju put koji su postavili nosioci istorijskih avangardi – Antonen Arto, Ežen Jonesko, Les Kurbas, Jerži Grotovski i drugi, inspirišući, pri tome, diskusije o današnjem položaju alternativnih teatarskih praksi.

Brazilski Amok teatar izveo je predstavu „Pisma iz Rodeza”, u kojoj su korišćena Artoova pisma njegovom psihijatru, iz vremena boravka u duševnoj bolnici. Nemački TeatarLabor igrao je „Apsurdesku” koja istražuje savremena značenja poetike apsurda, polazeći od Joneskove „Ćelave pevačice”. Švajcarsko pozorište Trikster nastupilo je sa produkcijom „Kao molitva”, instalacijom za dva glumca i dvadeset i dva gledaoca, koja tretira problem teatarskog prostora. Britanski Prodigal Theatre prikazao je petnaestominutnu, ambijentalnu predstavu „Mikrokoreografije” koja oživljava javni prostor, baveći se, takođe, relacijama između izvođača i prostora, publike i javnog prostora, izvođača i publike. Slične vrste eksperimenata na planu umetničke forme, jasno su postavili predstavnici istorijskih avangardi, na primer, formalizma i konstruktivizma.

TancLaboratorijum, nezavisna trupa iz Kijeva,igrala je predstavu„Kurbas.Rekonstrukcija” koja na izvođački precizan, idejno asocijativan i duhovit način tretira problem identiteta, inspirisano poetikom Les Kurbasa, jednog od nosioca sovjetske avangarde (žiri festivala je ovu predstavu proglasio najboljom). Tri izvođača, spretno i lako su igrali na sasvim belom prostoru, otelotvorujući temu odnosa između prirode i kulture, iskonskog i civilizovanog, namećući, dosta cinično, činjenicu o ljudskoj prolaznosti. Jugen teatar, eksperimentalna trupa iz San Franciska, koja traži savremena značenja japanskog Noa, predstavila nam se sa „Lepom” nakon što su nam prikazali jedan tradicionalni komični komad o rivalstvu među sveštenicima, čije izvođenje je karakterisalo zaista impresivno ispitivanje vokalnih i gestualnih mogućnosti. Predstava „Lepa” je savremene tematike, usmerena na problem društvenog nasilja, a tematska baza je istinit slučaj kidnapovanja i ubistva jedne devojčice (tekst i režija Erik En). No, predstava se ne sastoji u linearnom pričanju te priče, već je refleksija unutrašnjih stanja likova, iniciranih ovim događajem, odnosno usmerena na izražavanje patnje i nepodnošljivog osećanja gubitka. U predstavi se kombinuje živo izvođenje muzike, ponekad setne, lirske, a češće bučne, kakofonične i tenzične, zatim plesa, igri sa maskama, kao i poetičnih, hermetičnih tekstova. Može se reći da i Jugen teatar obnavlja tradiciju istorijskih avangardi, na primer Artoa, koji je smatrao da zapadno pozorište mora crpeti inspiraciju iz istočnih kultura, redukujući,pri tome, verbalni izraz, a naginjući ka ritualu, sintezi plesa i muzike,itd.

(/slika2)Posebno važna delatnost INFANT-a jeste njegova kontinuirana podrška radu vaninstitucionalnih teatarskih grupa koje deluju na teritoriji Srbije. Tako je publika, između ostalog, imala prilike da vidi beogradsko Plavo pozorište i predstavu „Ples sa ocem”,čija jetekstualna osnova pismo Franca Kafke njegovom ocu. To je polazište za bavljenje pitanjima ličnih ambicija i želja, samoostvarivanja, krivice, odnosa prema autoritetima itd. Izvođači nastupaju pod maskama, u ulogama kandidata koji se takmiče za naklonost oca. Oni su deo nekakvog rijalitišoua, što saznajemo putem zvučnika, a taj postupak smešta radnju u savremeni medijski kontekst. Predstava spaja muziku, ples, tekstualne segmente, koji se svi hipnotički ponavljaju, što stvara utisak da je reč o nekoj vrsti rituala, asocirajući, pri tome, delimično, takođe, na Artoovu scensku poetiku.

Dah teatar je nastupio sa predstavom „Prelazeći liniju”(dramaturgija i režija Dijana Milošević), baziranom na tekstovima iz knjige „Ženska strana rata”, u izdanju Žena u crnom (2007), gde su sakupljena svedočenja o posledicama ratova devedesetih godina na tlu bivše Jugoslavije. Tekstovi, koje glumice Sanja Krsmanović Tasić, Maja Mitić i Ivana Milenović izgovaraju na sceni, ili se oni emituju preko zvučnika, direktni su, bespoštedni, uznemirujući. Dah teatar, čiji je izraz inspirisan antropološkim, neoavangardnim teatrom Euđenija Barbe, ciljaju da nas, pozorišnim sredstvima, suoče sa problemima društvenog nasilja, sećanja, savesti, krivice.

Ister teatar nam se predstavio sa „Tri sestre – gledaju Čehova”, dekonstrukcijom Čehovljeve „Tri sestre”, u kojoj su izbrisani tekstovi koje izgovaraju tri sestre, dokje publika gurnuta u njihovu poziciju (koncepcija, režija i koreografija Čarni Đerić). Publici se otima pasivna pozicija, ona postaje aktivni, neodvojivi deo predstave, šeta se po scenskom prostoru, zajedno sa glumcima, uvlači se u radnju i komunikaciju sa njima. Ta vrsta otvorenosti prema publici takođe je nasleđe istorijskih avangardi (npr. nadrealizma), gde su autori insistirali na uključivanju reakcija gledalaca u izvođenje, čime su ukinuli tradicionalnu zatvorenost, zaokruženost, dovršenost dela. „Tri sestre – gledaju Čehova” Ister teatra, iako dosta radikalno scensko tumačenje Čehova, zapravo, negde, ne izneverava esencijalnu ideju Čehovljevih drama – suptilni prikaz statičnosti života, kao poetski izraz individualne dezorijentacije, gubitka ravnoteže, kompasa, smisla egzistencije.

Sve ove i još neke predstave koje smo mogli da vidimo na ovogodišnjem INFANT-u, na različite načine oživljavaju nasleđe istorijskih avangardi, implicitno postavljajući pitanja o današnjoj poziciji, statusu, funkciji nekonvencionalnih teatarskih praksi. U našem vremenu, određenom nizom (post)postizama, eksperimentalni, rizični, radikalni umetnički izraz nema ona značenja, ni društvena ni estetička, koja su imala istorijske avangarde. Granice između tzv. avangarde i mejnstrima, odnosno eksperimenta i etabliranog izraza, danas su vrlo fluidne, rastegljive, porozne. Eksperimentalni rad ponekad biva uvučen u instituciju, postaje deo mejnstrima, kao rezultat njegove potrebe da se osveži, napoji injekcijama adrenalina, šokantnog, ekscesnog, novog. Ovaj višeslojan problem odnosa između eksperimentalne i konvencionalne teatarske produkcije ima posebne implikacije u našim okolnostima, zbog njihovih specifičnosti (tranzicija, odnosno odsustvo zakona, tržišta itd.). To dalje nameće i pitanja o odnosu između lokalne i globalne percepcije alternativnog scenskog izraza, usložnjavajući i tako složen, neuhvatljiv status naših istraživačkih teatara.