„Ostalgija”, žudnja za istokom

Filmska ostvarenja koja tematizuju fizičko, ideološko i političko razdvajanje Nemačke nakon Drugog svetskog rata, uz sve implikacije koje je doneo Berlinski zid, a potom i njegovo rušenje, danas, na dvadesetogodišnjicu pada zida (9. novembra 1989) u fokusu su više no ikad. Film, kao umetnost koja u sebi nosi izraziti nostalgični potencijal, sa mnogo ambivalencije donosi refleksije na ljudske sudbine sa obe strane zida.

Lenjin, ultimativni ljubavnik

Jedan korpus  sa nedavne smotre „S obe strane zida” u organizaciji beogradskog Gete instituta i u selekciji Berna Budera, predstavljaju filmska ostvarenja poput „Života drugih” Florijana Donersmarka, dobitnika oskara za strani film, koji prikazuje sistem nadzora, opresije i ugrožavanja osnovnih ljudskih sloboda i prava za vreme Štazija, zloglasne tajne policije Istočne Nemačke, kojoj ni slavni dramski pisci na tragu brehtovske levice nisu mogli umaći. Ili, pak, izuzetno plastičan i ispovestima žrtava posredovan dokumentaristički pristup u ostvarenju „Licem prema zidu” Štefana Vajnerta svedoči o indoktrinaciji i gotovo neverovatnoj šizofreniji i dece i odraslih koji su živeli u NDR, o dvostrukom životu, onom javnom i onom privatnom, porodičnom, u okrilju kojeg se jedino smelo pominjati kako i izvan zida, sa zapadne strane, postoje život i svet.

U drugoj grupi ostvarenja su filmovi sa suprotne strane ovog ideološkog luka, filmovi koji tematizuju ostalgiju (nem. Ost – istok) – nostalgiju za dobom pre rušenja zida, za komunističkom NDR. Tada su istočni Nemci žudeli za proizvodima popularne i materijalne kulture i kulturnim sadržajima koji su dolazili sa Zapada, međutim, krajem devedesetih, počinje ponovno oživljavanje pop-kulture bivše NDR – od uređaja za domaćinstvo, do etiketa sa proizvodima za ishranu, sve do TV programa ili dečjih igračaka. Ostalgija, ipak, za razliku od ovog prilično trivijalnog ili pak pomodnog nivoa, obuhvata jedan dublji nivo, insistiranje bivših istočnih Nemaca na vrednostima njihovih nekadašnjih iskustava, i sećanjima. Upravo ostaci materijalne i pop-kulture za istočne Nemce predstavljaju ključ za otvaranje kovčežića njihovih ličnih prošlosti. Nostalgija mladog protagoniste filma „Zbogom, Lenjine!“ autora Volfganga Bekera, za detinjstvom u NDR, pretapa se u čežnju za utopijom. Kroz dvostruku traumu – sećanje na davnašnji očev prebeg na Zapad, i prisustvo srčanom udaru i komi majke „venčane za socijalističku domovinu, koja ne sme saznati da je zid pao, junak se suočava sa urušavanjem sopstvenih vrednosti kontekstualizovanih upravo u trenutak neposredno nakon pada zida. Rekonstruišući artefakte iz NDR prošlosti za svoju majku, on zapravo rekonstruiše i vreme sopstvenog detinjstva, pokazujući sve moćniju tezu istoričara i sociologa kulture po kojoj nostalgija nije čežnja za povratkom u određeno mesto već u određeno vreme, vreme mladosti, a to je i tipična postmoderna boljka fragmentovanog identiteta. Sa Lenjinom se, kao ultimativnim ljubavnikom, uz puno sete, oprašta i protagonista filma „Gorila se kupa u podne” Dušana Makavejeva, ruski oficir koji nakon pada zida preko noći gubi svoj identitet. Makavejev nam donosi svoj prepoznatljivi ironično-groteskni politički komentar na istorijski trenutak u kojem ljudska sudbina nije ništa drugo do „slamka među vihorove”, i u kojem jedino sećanje, jedino nostalgija, predstavlja moguću pozornicu života, obezglavljenog poput džinovske Lenjinove biste u Berlinu. Zanimljivo je i ostvarenje „Zapadnjak“ Vilanda Špeka (inače i nedavnog gosta Beograda, selektora programa Panorama Berlinskog festivala) snimano pet godina pre pada Berlinskog zida i, iako bi sve implikacije pripadanja Istočnom bloku trebalo da ukazuju na anksioznost, strepnju, patnju istočnih Nemaca, u rukopisu autora ne postoji tolika tenzija. Autor je poreklom iz Zapadnog Berlina, levičarskog je svetonazora, i u njegovom ostvarenju je primetno ono što će se tek kasnije, nakon pada zida iskristalisati kao fenomen ostalgije. Začetak ljubavi dvojice mladih homoseksualaca, koji žive s obe strane zida, i koji se upoznaju prilikom posete zapadnjaka Istočnom Berlinu, Viland Špek portretiše najpre kao egzotičnu žudnju ka istoku kao komunističkoj utopiji, u percepciji zapadnjaka – kao zemlji slobode. Protagonista sa Zapada će reći da na Zapadu postoji sloboda govora, ali niko nema ništa pametno da kaže. Film „Zapadnjak“, kao značajno svedočanstvo epohe pred pad Berlinskog zida provučeno kroz ružičaste naočare, nema elemente političkog trilera ni socijalne melodrame – atmosfera filma, potcrtana disko i pop muzičkim numerama, uz intermeca iz gej kabarea sa obe strane zida, sugeriše ljubavnu gej utopiju.

Na krhotinama utopije

Treći korpus čine filmovi koji nastaju nakon pada Berlinskog zida i pripovedaju upravo o posledicama u doba protekle dve decenije, u kojem nije ostalo gotovo ništa od prvobitne euforije. Na krhotinama utopije o lepšem životu nakon ujedinjenja, marginalizovani usamljenici mlađe i srednje generacije, koji su se rodili ili nakon rušenja zida ili su tada bili tinejdžeri, besciljno lutaju u pokušaju da izgrade stabilan identitet. Putuju ili beznadežno ukrug, Berlinom, kao tinejdž-beskućnice i prestupnice iz „Utvara” Kristijana Pecolda, ili pak krajnjim severom nekadašnje Istočne Nemačke, obalom Baltika, kao junak filma „Jerihov”, svojevrsnog rimejka „Poštara koji zvoni dva puta”. U njemu isti autor, Kristijan Pecold, kao predstavnik tzv. berlinskeškole – novogtalasanemačke kinematografije, pomera prosede od filmnoara ljubavnog trougla ka socijalnoj melodrami u kojoj su gubitnici svi ” i turski imigrant, vlasnik lanca restorana brze hrane, i njegova mlada žena, bivša striptizeta i bivša osuđenica, i mladi stranac, povratnik sa ratišta u Avganistanu.

Pad zida je, kao dominoefekat, promenio obrise zapadnog i istočnog bloka i Evrope uopšte, uključujući i nas, tada državljane Jugoslavije, ostavljajući nam, nakon krvavog ugasnuća večite utopije, u nasleđejugonostalgiju, sa jedne strane, ili pak traumatična sećanja ideoloških drugih. Sve te potrese, od euforije, preko antiklimaksa do jugo- ili ostalgije, beležio je i film kao precizni seizmograf.