Anatomija melanholije

Tajna čitanosti pesničkih i proznih klasika neretko leži u saglasju autorovog i čitaočevog raspoloženja. Mnogo pominjani i mistifikovani "senzibilitet" pisca doprinosi recepciji književnog dela i više nego univerzalnost tema i motiva, ili pak njihova prepoznatljivost.

Da postoji izvesna univerzalnost i u senzibilitetu pokazao je Piter Akrojd u knjizi "Albion" (2002), studiji engleske imaginacije koja se delom usredsređuje na melanholičnu crtu u ostrvskom temperamentu. Melanholija kao raspoloženje, ćud i stav prema svetu vidljiva je u elegijama, ranoj lirskoj formi stare engleske književnosti, u baladama kasnog srednjeg veka, grobljanskoj pesničkoj školi doba predromantizma, ništa manje u renesansnoj drami, gde podupire (post)šekspirovsku fascinaciju ludilom i zločinom. Da turobnost ne potiče samo od vlažne klime Ostrva čini se samorazumljivim, pogotovo kad otkrijemo kulturološke postavke temperamenta.

"Anatomija melanholije" Roberta Bertona (1577–1640), engleskog sveštenika i učenjaka, pokušaj je racionalnog pristupa fenomenu. "Pišem o melanholiji ne bih li je izbegao", tvrdi autor u predgovoru ove opsežne studije od tri toma i skoro hiljadu i po stranica. Uveren da melanholiju uzrokuje – dokonost, Berton je prionuo na posao da opiše jedno stanje duha, i sačinio delo koje Akrojd naziva "divotnim sažetkom zadovoljstava i opasnosti" koje melanholija donosi.

No u tekstu rasprave Demokrit Junior, kako autor sebe naziva, otkriva da ni uzroci ni simptomi nisu jednoznačni ni lako odredivi. To je svakako jedan od razloga što je "Anatomija melanholije" danas najnečitanija knjiga anglosaksonske kulture, premda je bila važna lektira tako različitih duhova kao što su Bajron, Semjuel Džonson  i Lorens Stern. Bertonova učenost i pedanterija smanjile su zanimanje za studiju jednog temperamenta, ali ne i privlačnost civilizacijske slike tog temperamenta.

Ovo delo objavljeno 1621. opstaje na tromeđi kritičkog, esejističkog i filozofskog, spajajući književni svet priča sa naučnim i pseudonaučnim svetom podataka. Bez žurbe i ekonomičnosti, Berton piše o vrstama, uzrocima i simptomima melanholije i načinima njenog lečenja. Kao posledica naravi i navika, melanholija je bezmalo univerzalna, a jedini način da je izbegnemo jeste da se klonimo samoće i dokolice. Uzrok melanholije je lenjost, koju Berton naziva "majkom zla" i "maćehom discipline".

Na drugi pogled, pak, "Anatomija melanholije" je više parodija učenosti nego enciklopedijski poduhvat. Citirajući ili parafrazirajući preko hiljadu autora i izvora koji često jedni drugima jasno protivreče, Berton otkriva dubok jaz između znanja i istine, između činjenice i verovanja. U raspravi o uticaju nebeskih tela na ljudsku psihu, on citira brojne antičke izvore, loše skrivajući zluradost: iz citiranog, naime, proizlazi da melanholiju uzrokuju  kako nepovoljni položaji Saturna i Merkura, tako i svi mogući položaji svih ostalih planeta Sunčevog sistema!