Odlasci, raskidi, male i velike smrti

Nekoliko filmova proteklog 16. Festivala autorskog filma u Beogradu, čiji autori donose osobene rukopise, tematizuju žal za mrtvim dragim ili pak žal za živim koji je jednostavno otišao. I ti odlasci, raskidi, razvodi, male i velike smrti, trauma koja nakon njih ostaje, nagone protagoniste na čudne odluke, intuitivne, impulsivne, ili pak promišljene i jedine moguće. Razvodi, smrti i odlasci, u četiri stava (četiri filma), dominantno (jugo)istočnoevropskih kinematografija, ovoga puta ostaju obeležje pomenute smotre.

Reditelj sa posebnim senzibilitetom za narative o ženama, ženskom ispitivanju slobode u zacrtanim okvirima i konvencijama društva, Dalibor Matanić tek je sa najnovijim filmom Majka asfalta pronašao pravu melodramsku meru i precizan fokus. Ovo je svakako značajan pomak nakon žanrovske polifonije u filmovima kao što su Blagajnica hoće ići na more, Fine mrtve djevojke ili Kino Lika, koju je, doduše, već jednom stišao u priči o gluvonemoj hrvatskog slikarki, Sto minuta Slave.  Ovoga puta, daleko i od Like i od mora, kroz matricu gradskog roud muvija u Zagrebu, Matanić razara ideju srećne porodice, okupljanja za Božić, božićne mise, a potom i dočeka Nove godine kroz glas mlade žene koja odlučuje da napusti supruga i odvede sina u nepoznato, suočena sa nemogućnošću emocionalnog i ljudskog kontakta. Blešteći šoping-mol na periferiji grada, kao novovekovni hram, avetinjski pust u novogodišnjoj noći, u kome majka (Marija Škaričić) i sin, ljubaznošću usamljenog noćnog čuvara (Krešimir Mikić), pronalaze privremeno utočište, svedok je krajnjeg otuđenja. Majka asfalta je društveno angažovan film i kritika liberalnog kapitalizma koji destabilizuje slobodu izbora i mogućnost pobune, a ženu vraća na poziciju dominantnog patrijarhata (potpomognutog Crkvom) u kome joj je na osnovu ekonomske zavisnosti od muškarca uskraćeno pravo na izbor. Zimski Zagreb uglavnom je slikan noću, begunci u nepoznato osuđeni su na gradski pejzaž, što potcrtava nemogućnost izlaska iz kontinuiranog košmara. Otvoren kraj filma podražava tako bolnu i iscrpljujuću epizodičnost života i otvorenost mnogih pitanja na koje odgovor nikad ne donosi beg.  

Nakon filma Smrt gospodina Lazareskua, kojim je skrenuo pozornost na kinematografiju susedne nam Rumunije i na njen Novi talas, reditelj Kristi Puju ovoga puta je i glavni glumac novog ostvarenja pod nazivom Aurora. U pitanju je muška perspektiva obrade traume razvoda i, što je za Pujua specifično, ponovno insistiranje i iscrpna elaboracija aspekata filmskog vremena i manipulacija tim vremenom. U trosatnoj filmskoj priči u kojoj junak, koji je razveden, planira niz ubistava iz osvete, ritualne pripreme gotovo da se dešavaju u realnom vremenu. Sa jedne strane, autor identifikuje protagonistu sa junacima ostvarenja Kloda Šabrola (ponajviše iz filma Neverna žena), a sa druge strane otvara antihičkokovsko poimanje filmske napetosti (saspensa) – podsetimo, jedna od najcitiranijih Hičkokovih krilatica jeste da je „drama život bez dosadnih elemenata“. Upravo u okvirima tih odbačenih, „dosadnih“ elemenata, Kristi Puju gradi dramu jednostavne linearne naracije. Auroru otvara postkoitalna scena Viorela i njegove bivše žene, u polumraku spavaće sobe, a zatvara je scena Viorelovog priznanja niza hladnokrvnih ubistava u policijskoj stanici. Sam autor briljantno glumački poentira u završnici koja predstavlja krajnje hladnu, mersoovsku ispovest – Viorel je poput junaka Kamijevog Stranca. Jedna jedina rečenica razrešava odnosno tumači unutarnju logiku filmske priče Aurora – za zakonski sistem neuhvatljivo je ponašanje junakove bivše supruge; Logos, kao muški princip, princip Zakona, ne može da dokona iracionalnost jedne žene. Stoga protagonista nalazi da je bespredmetno da pred potpunim strancima elaborira motive višestrukog ubistva.

Jedno stilski prilično specifično ostvarenje sa ovogodišnjeg Festivala autorskog filma jeste film Materica mađarskog reditelja mlađe generacije Benedeka Filegaufa. U suštini, ovo je ljubavna priča sa radikalnom premisom – devojka, nakon tragične pogibije ljubavnika, a prijatelja iz detinjstva, odlučuje da rodi dete uz pomoć posebnih tehnika genetskog inženjeringa odnosno kloniranja. Genetski inženjering i kloniranje bili su mahom tema holivudskih visokobudžetnih filmova – spektakala, ili pak onih sa fingiranom kamernijom atmosferom (Istrebljivač R. Skota, Gataka E. Nikola, Šesti dan R. Spotisvuda, Ostrvo M. Beja), a ipak samo je jedan, i to evropski film, dramski tematizovao unutrašnje nepoznanice klonova kao samosvesnih jedinki. U pitanju je Kopija nemačkog reditelja Rolfa Šibela sa Frankom Potente u dvostrukoj ulozi (majke i ćerke klona). Materica je još jedan značajan iskorak u ovom smeru koji dramu ipak vraća u ljubavnicu/majku. Mlada žena odgaja klona, kopiju voljenog muškarca, najpre kao sina sve do trenutka kada njena zamisao da nastavi ljubavno-erotski odnos tamo gde je on prestao, ne postaje ništa drugo do svesni incest. Izuzetno delikatnu temu kako incesta tako i etičkog odnosa prema klonovima kao individuama koje nemaju jasno izgrađen identitet, autor zapravo prepokriva dominantnim tonom snažne ljubavne priče i lamenta nad mrtvim dragim te pozicioniranjem žene kao vrhunskog Tvorca i kontrolora života. Minimalističan u dramaturškom postupku, kako u dijalozima tako i u mizanscenu i tempu kojim se nižu filmski prizori, mahom statični, Benedek Filegauf donosi ostvarenje koje je naizgled hermetično i samodovoljno, i, naizgled cerebralno, no izuzetno dramatično i implozivno. Sučeljavajući pejzaže severnog primorja i totale, slikane hladnim, modrim desaturisanim tonovima, sa krupnim planovima protagonista (tumače ih Eva Grin i Met Smit, britanski glumci), reditelj neprekidno implicira atmosferu jedne postapokalipse u kojoj dominira potraga za ljubavlju.

Još jedno autorsko ostvarenje tematizuje žal za mrtvom ljubavlju, u ovom slučaju za mrtvom dragom – u Tihim dušama ruski reditelj Aleksej Fedorčenko prezentuje neobičan obred opraštanja od mrtve supruge koji i danas tradicionalno obavaljaju pripadnici etničke skupine Merjana, nastali asimilacijom finskih plemena sa Rusima. A to opraštanje, nekonvencionalan prethrišćanski paganski obred – obredno kupanje u najintimnijem krugu dvojice muškaraca od kojih je jedan suprug a drugi prijatelj, a možda i ljubavnik (to će do samog kraja ostati otvoreno) potom odvoženje na kremaciju pored reke i razbacivanje praha u vodu, predstavlja nemo saučesništvo. Ostvarenje snažno boji i osećanje nostalgije naratora, saučesnika, sećanje na detinjstvo, nezapisanu poeziju jednog gotovo iščezlog evropskog naroda, a dve ptice, (na ruskom ovsjanki, u prevodu  strnadice, što je i originalni naslov filma), kao manifestacija duše, istovremeno su i prekognitivni znak, vesnici smrti i spajanja sa voljenom ženom. Sa ovim filmom sa snažnim antropološkim motivima, koji je, u odnosu na ostale, poprilično konzervativan u smislu nedostatka angažmana i socijalne kontekstualizacije, zaključak je da je odabir filmova sa 16. Festivala autorskog filma posvedočio da univerzalne teme nikada ne prestaju da pronalaze savremene interpretacije.