Koliko je „pravednika”

Javljam se povodom napisa dr Mila Bjelajca „Istoriji ne treba dodavati ni oduzimati” od ponedeljka 3. septembra, kao jedan od retkih još živih svedoka vremena o kome je reč. Od aprila do bekstva iz Beograda u Split 25. oktobra 1941. radio sam na raščišćavanju ruševina u Beogradu, da bi me, posle jedne moje operacije juna te godine, na rad u „Pretstavništvu (tada pisano sa „t”, ne „d”) jevrejske zajednice u Beogradu” doveo inženjer Emil Dajč, koji je bio na njenom čelu. Pretstavništvo je formirao Gestapo, pošto su prethodno raspuštene sve jevrejske organizacije, a njihova imovina zaplenjena. Bilo je u zgradi Saveza jevrejskih veroispovednih opština Jugoslavije, u Ulici kneginje Ljubice 34.

Avgusta 1941. Pretstavništvo je obavešteno da u Beograd dolaze Jevreji iz Banata i da ih treba rasporediti na stan i hranu po beogradskim jevrejskim kućama. Iako sam imao samo 19 godina, posao je poveren meni, a pomagale su mi dve devojke otprilike mojih godina: Terezija Hajduška, iz Alibunara, i Edita Marle, izbeglica iz Beča. Dobili smo spiskove dovedenih i uradili ono što je zahtevano. Mojoj porodici (majka, njena majka, sestra i ja, dok je otac bio u zarobljeništvu) dodelili smo jednu stariju ženu iz Pančeva (zaboravio sam ime), zatim krojačicu iz Vršca Lili Kempf, udatu za krojača, folksdojčera Jožija Kempfa, i Molnara (zaboravio sam ime) iz Vršca, oženjenog folksdojčerkom, koja se razvela od njega (imali su ćerkicu). Po mom sećanju, iz Banata je doterano oko 4.000 Jevreja. Desetak dana posle toga Molnar je dobio poziv da se, kao i ostali muškarci, javi u logor Topovske šupe. Kakva je bila sudbina ovde pomenutih? Hajduška je, ne znam kako, preživela, porodica Marle je prešla u Zagreb i tamo stradala (to sam slučajno saznao u Beču tražeći stanara jedne zgrade, iznad čijeg je prezimena stajalo i to prezime; bila je to rođaka, koja je znala šta je bilo s njima). Sem mene i sestre, ostala familija odvedena je na Sajmište i ugušena u dušogupki. Joži Kempf obilazio je ženu i činio sve da je vrati kući, no to mu je uspelo tek neposredno pre početka likvidacija sa Sajmišta.

U atar istini moram reći da je među agentima srpske policije koji su pronalazili Jevreje i za to nagrađivani, bio i jedan Jevrejin, Marko Benjaminović (rođen kao Bivas), koji je, izgleda, uspeo da preživi i da se skrije. Pominje se još jedno ime, ali su dokazi nepouzdani.

Treba precizirati da je odvođenje na Sajmište žena, dece i starijih muškaraca počelo 8. decembra 1941, a pozive u Specijalnu policiju za Jevreje u Ulici Džordža (pisalo je Đorđa) Vašingtona sa naznakom dana prijavljivanja raznosili su srpski policajci. U novinama od 11. decembra objavljen je poziv da se 12. decembra prijave svi koji nisu dobili pozive ranije. Ne znam kako su pozivane romske žene i deca, njih oko 650, od kojih je u logoru pomrlo oko 10 odsto, a ostali pušteni pre početka likvidacije.

Dr Bjelajac raspolaže zastarelim podacima o broju nosilaca jevrejske medalje „Pravednik” (145) sa prostora bivše Jugoslavije. Taj broj je dvaput veći. Iako je od kraja Drugog svetskog rata i holokausta prošlo oko sedam decenija, i dalje se svake godine nađu dokazi za još ponekog ko zaslužuje i dobija taj naziv. Prema zvaničnim podacima, na dan 1. januara 2011. godine, ukupno je u svetu priznato njih 23.788 (u stvari više, jer je, na primer, Danski pokret otpora tražio samo jednu medalju za sve svoje članove). Po zemljama bivše Jugoslavije broj je sledeći:

Predsednik Komisije za praćenje antisemitizma Saveza jevrejskih opština Srbije