Kad je avangardnost zarobljena u prošlosti

Tekst predstave „Grobnica za Borisa Davidoviča” nastao je prema naslovnoj noveli iz Kišove istoimene zbirke novela (1976), delu izvanrednog stila, borhesovske forme koja upliće dokumentarizam i fikciju, uz mnoštvo referenci i ironične obloge jedne subverzivne pseudodidaktičnosti. Kišov prozni tekst beskrajnih značenjskih dubina i gusto naslaganih vrednosnih slojeva nije dramatizovan, već je pušten na scenu skoro u svom doslovnom obliku, donoseći teme otpora prema represiji, revolucije i promene konzervativnih društvenih odnosa, sudbine indivdualizma, ali i njihovo metafizičko čitanje  (dramaturgija Maša Seničić).

Predstavu reditelja Ivice Buljana izvodi devet glumaca, tačnije performera, koji ne glume u tradicionalnom smislu (Aleksandra Janković, Milutin Milošević, Vladimir Aleksić, Stipe Kostanić, Boris Vlastelica, Iva Kevra, Benjamin Krnetić, Marko Grabež i Nikola Malbaša). Oni uglavnom ne predstavljaju likove već preuzimaju funkciju kolektivnog naratora, i u najvećem delu predstave govore u trećem licu (samo se u par scena glumci obraćaju u prvom licu, ulazeći tada i u standardan modus mimeze). Različiti glumci prikazuju revolucionara Borisa Davidoviča Novskog, pokazujući na taj način neuvatljivost njegovog identiteta, ali i neuhvatljivost istorije. Revolucija i revolucionarno delovanje nisu jednoznačni, niti konačni, oni imaju više lica i naličja. Policentrična struktura predstave je u tom smislu efektan izbor koji označava otpor prema jednostavnom, idealizovanom tumačenju istorijskih događaja. Oni se uvek moraju posmatrati u njihovoj složenosti, u večito izmičućim protivurečnostima.

U formalno-stilskom pogledu, Buljan usvaja nasleđe avangarde, performans arta, koji podrazumeva isticanje fizičke stvarnosti izvođača, njihovu ogoljenu, opipljivu, znojavu, izranjavanu, vrišteću telesnost. Na tragu Artoove surovosti, akteri se bacaju u napete prostore telesnog bola i zadovoljstva – podvrgavaju se samoranjavanju, samobičevanju (Krnetić), izlivaju na svoja tela vreli vosak sveća (Kostanić), šetkaju se po sceni potpuno goli, mlateći svojim polnim organima (Aleksić), imaju eksplicitne seksualne odnose (Kostanić, Janković). U vezi sa time, treba pohvaliti veliki trud glumaca koji se daju bez uzdržavanja, mada su rezultati njihovih napora neujednačeni (posebno je ekspresivna i sugestivna igra Miloševića, Kostanića, Jankovićeve). Vrlo važan, ako ne i bazičan sastojak ovog scenskog vulkana bljujuće telesnosti, jeste bend koji uživo izvodi garažni rok– Boris Vlastelica iz beogradske alternativne rok grupe „Repetitor” jedan je od muzičara koji nastupaju. Oni na zvučnom planu otelovljuju eruptivnu telesnost, označavajući i tako pobunu protiv okamenjenih društvenih obrazaca, protest koji sirovost energije garažnog roka obično podrazumeva.

Odsusutvo dramatizacije Kišovog teksta, kao i radikalan fizički izraz, čvrsto su ukorenjeni u nasleđu istorijskih avangardi, performans arta. Nije sporno da ovakva forma i stil izvođenja u osnovi odgovaraju sadržaju polaznog teksta– politička revolucija je odavno prepoznata u kontekstu telesnog oslobađanja, seksualne revolucije. Liberalizam šezdesetih godina je u nasledstvu ostavio artikulisanu istinu da je seksualna sloboda povezana sa političkom slobodom (Markuze, Rožak).

No, problem ove predstave je u tome što je bavljenje tim vezama previše uopšteno, anahrono, bez konteksta. Odsustvo kontekstualizacije Kišovog teksta zato ovu predstavu suštinski čini jednom praznom formom, brdom spolja atraktivnih znakova bez stvarnog, danas aktuelnog i važnog značenja. Ona zato na izvestan način predstavlja živi muzejski eksponat. Njena avangardnost je zarobljena u prošlosti.

Pozorište je umetnost sadašnjosti, ono izranja iz aktuelnog društvenog realiteta. Ako želi da ima opipljiviji društveni značaj, ono mora da bude čvršće i konkretnije vezano za vreme u kome nastaje. U protivnom, ono izaziva monotoniju, jer se pažnja gledalaca gubi u izolovanim formalnim eksperimentima. To je nažalost slučaj sa ovom predstavom u kojoj se sjajan Kišov tekst izliva kao bujica sasušenih reči.