Nedodirljiva Velaskezova Venera

Specijalno za Politiku

Beč – Muzej istorije umetnosti, poznat po remek-delima flamanskog, holandskog i nemačkog slikarstva 16. i 17. veka i italijanske barokne umetnosti, do 15. februara pokazuje izložbu Dijega Velaskeza (1599–1660) sa pedesetak slika španskog majstora i nekoliko njih koje se pripisuju njegovoj radionici. Originalan plan je obuhvatao još deset dela koja zbog visoke svote novčanog osiguranja, naposletku nisu mogla biti uvrštena u postavku. Verovatno najpoznatija Velaskezova slika – „Male dvorske dame”, koja je doživela mnogobrojne interpretacije uključujući bakropis Franciska Goje, 44 varijacije Pabla Pikasa i modernu verziju Eduarda Manea („Bar u Foli-Beržeru”), nažalost, nije napustila madridski Prado.

Postavka je imala odličnu podlogu u vidu čuvenih dinastičkih portreta Dijega Velsakeza koji se inače nalaze u kolekciji bečkog Muzeja istorije umetnosti, a koji su ovde dospeli pre četiri veka zahvaljujući vezama španske kraljevske loze sa dinastijskom kućom Habzburg. Kralj Filip Četvrti, zet cara Ferdinanda Trećeg, između 1632. i 1659. darovao je bečki dvor sa četrnaest porodičnih portreta, od kojih je dvanaest ostalo u Muzeju istorije umetnosti. Famoznim infantkinjama i kraljevskom paru su se iz Madrida, Drezdena, Londona i Bostona u Beču pridružili ostali članovi familije i dvorski podanici – uz prvu ženu Filipa Četvrtog, Izabelu Burbonsku, (1632), na izložbi se mogu videti čak tri portreta koje prikazuju prerano preminulog princa Baltazara Karlosa, od kojih je jedan postao i siže izložbenog plakata. „Baltazar Karlos na konju” (1635) pokazuje dečaka sa maršalskom palicom u desnoj ruci, na poniju koji se propinje. Ova slika nastala u vreme Velaskezove najproduktivnije i najzrelije faze, tipičan je primer umetnikovog nastojanja da i okolnom pejzažu pristupi sa velikom pažnjom, što je nekarakteristična crta portretnog slikarstva onog doba.

Velaskez je sa svega dvadeset i četiri godine u Madridu imenovan za dvorskog slikara Filipa Četvrtog uz velikodušnu godišnju platu, privatne odaje i atelje na dvoru.

 Kao slikar se ne odlikuje teatralnošću i tokom svoje službe sa jednakom umetničkom distancom portretiše kraljevsku familiju, dvorske dame, plemiće, dvorske budale i zabavljače, nikome ne poklanjajući na lepoti, držanju i stavu ukoliko ih nisu posedovali. Velaskez je rođen u Španiji, poslednjoj evropskoj zemlji koja na slikarstvo još uvek gleda kao na zanat. On je prvi španski umetnik koji se strastveno bori za uzdizanje slikarstva na nivo autonomne umetnosti i beskompromisnost kojom se predaje detaljima, njegov nepogrešiv osećaj za predmetnost, istančanost tamnih i ružičastih tonova i izražajnost kojom slika svoje modele, stavljaju ga daleko ispred svog vremena.

U Velaskezovoj rodnoj Sevilji u kojoj se sa prezirom gleda na flamansku i holandsku tradiciju likovnog predstavljanja scena iz svakodnevnog života običnih ljudi, njegovo rano slikarstvo sa prikazima iz taverni i seljačkih kuhinja, deluje „groteskno”. Slikar ipak ne može da odoli iskušenju da običnim motivima podari veliki umetnički sjaj, što postiže realističnim likovnim pristupom i svetlosnim efektima kroz perfektno nijansiranje boja. Iz ovog perioda (1618–1622) tokom kojeg stvara pod vidnim uticajem Karavađa, a nešto kasnije i Ticijana i Petera Paula Rubensa, u Beču su izloženi radovi „Seljaci za stolom” (1618–1629), „Prodavci vode” (1622) i „Tri muzičara” (1617). Tih godina se predaje i religioznim motivima – slikama svetaca i biblijskim scenama. U Beču su prvi put izložene jedna pored druge obe verzije „Bezgrešnog začeća”, od kojih je prvu Velaskez naslikao po završenom slikarskom zanatu u seviljskoj radionici Fransiska Pačeka, svoga budućeg tasta, sa svega osamnaest godina (1617). U ovoj kompoziciji, on se vodi opisom Device Marije iz Otkrovenja Jovanovog i od potonje verzije (1618–1619) koja je svojedobno bila izložena u podružnici karmelićanskog manastira Svetog Jovana na Patmosu, nju razlikuju „stroga frontalnost, kompaktna silueta i Devičin prodoran pogled” (Andreas Cimerman).

Jedna od najvećih misterija će ostati nedodirljivost Velaskezove „Venere sa ogledalom” (1647–1651), koja je nastala u vreme potpune zabrane aktova od strane Inkvizicije. Ovo remek-delo i ujedno jedini poznat Velaskezov akt (nalazi se u stalnoj postavci londonske Nacionalne galerije) nije samo interesantno po tome što je preživelo najstrožu cenzuru, već i po okretanju jednom sasvim drugačijem idealu lepote od onoga koji je vladao u sedamnaestom veku. Smatra se da je za ovaj prikaz Venere – vitke žene koja, okrenuta leđima prema posmatraču, leži na raskošnom divanu ogledajući se u ogledalu koje drži Kupidon – slikaru kao model poslužila njegova ljubavnica.

Izložba traje do 15. februara.

Marina D. Rihter