Opijenost bojama ekspresionizma

Specijalno za Politiku
Beč – Leopold muzej se okreće slikarskom pokretu ekspresionizma na izložbi „Opijenost bojama”, prvom produkcijom pod novim umetničkim direktorom Hansom-Peterom Viplingerom. Skoro u potpunosti bazirana na kolekciji Osthaus Muzeja Hagen i udopunjena sa trideset radova iz fundusa Leopold muzeja i privatne kolekcije Leopold, izložba se nalazi na svojoj prvoj stanici dvogodišnje evropske turneje. Kao kustosi bečkog izdanja potpisuju se Ivan Ristić i Franc Smola sa odabirom od sto četrdeset eksponata. Leopold muzej, prevashodno poznat po obimnoj kolekciji slika Egona Šilea i epohalnim delima Oskara Kokoške, Gustava Klimta i ostalih značajnih austrijskih slikara na prelazu između 19. i 20. veka, čuva i dela domaćeg ekspresionizma od značaja za naraciju izložbe indikativnog naslova „Opijenost bojama”.

Kustosi se okreću individualnim imenima domaće likovne scene – Maksu Openhajmeru, Egonu Šileu, Oskaru Kokoški, Antonu Fajsthaueru i Antonu Koligu. Izložba počinje medijskom instalacijom Virgila Vidriha „Paralaksis” (2015), pod kojom se, ležeći na jastucima, a pomoću kompjuterskih animacija, može na jedan sasvim drugačiji način doživeti kolorit nekih od izloženih slikarskih radova. Još jednu snažnu vizuelnu sponu sa slikarstvom ekspresionizma pravi Ivan Ristić, koji između pojedinačnih dela citira stihove iz odabrane poezije pesnika onog doba. Ristić za Politiku objašnjava da se za poeziju Erika Hekela odlučio zato što je ovaj, baš kao i slikar ekspresionističkog pokreta „Most” Karl Šmit-Rotluf, bio gorljivi Ničeanac.

– Nakon preseljenja iz Drezdena u Berlin 1911, umetnici „Mosta” su se družili sa predstavnicima književne avangarde, kao na primer sa Alfredom Deblinom, lekarom i potonjim autorom romana „Berlin-Aleksander plac”. U ateljeima su priređivane večeri poezije, u kafanama se žučno diskutovalo. Hekel je 1917, četiri godine nakon raspada grupe Most, svog bivšeg saborca Kirhnera na portretima predstavljao kao Rokerola, ekstravagantnog i tragičnog egocentrika iz romana Titan Žana Pola. Pesnici i prozni pisci su u ono vreme neretko preuzimali uloge likovnih kritičara, suprotstavljajući slikama na platnu neke svoje književne slike, kaže Ivan Ristić.

Vizuelna snaga „svetlećih” boja ekspresionizma podvučena je intervencijama na zidovima izložbenog prostora negde pojačavajući, a negde neutralizujući jak kolorit slika. U Leopoldu ne blistaju samo instalacije i zidovi – prvi pogled na „Glavu devojke sa crvenim turbanom i agrafom” (1912) Alekseja fon Javlenskog je dovoljan da se shvati naslov izložbe. Između debelih crnih kontura, izvire paleta jarkih tonova i senki koja naglašava crte lica i emocije žene, koja je poznata i kao Varvarska kneginja. Isceđeni od boje su, suprotno estetici fon Javlenskog, crno-beli, skoro karikaturalni portreti Konrada Feliksmilera (prevashodno drvorezi) i Maksa Pehštajna (bakropisi), uz deset crno-belih litografija iz umetničke mape „Berlinsko putovanje” (1922) Maksa Bekmana, duhovitih skica iz berlinskog života.

Na izložbi je uočljivo prisustvo poznih radova. Ivan Ristić objašnjava:

– Nije nam smetalo da se ogrešimo o hronologiju, nudeći posetiocima ponegde i uvid u ono što je nastajalo decenijama nakon „herojskih”, mladalačkih faza „Mosta” i „Plavog jahača”. Isto tako, mogu se videti radovi samotnjaka Kristijana Rolfsa koji doduše nije pripadao nijednoj grupaciji, ali je bio izložen snažnim uticajima Emila Noldea, grupe „Most” i naposletku Lionela Fajningera, ranog predstavnika apstrakcije koja je tokom dvadesetih godina, u vreme Bauhausa, postala široko prihvaćeni model poimanja sveta i oblikovanja životnog prostora.

Nemački ekspresionizam se rodio iz potrebe za umetnošću kritički nastrojenom prema industrijalizaciji i njenim posledicama, pre svega velikim migracijama u gradove koje su sa sobom nosile manjak stambenog prostora, loše higijenske uslove, formiranje geta i ekstremnije produbljivanje jaza između radničke klase i buržoazije. Na izložbi se nalaze radovi njegovih najznačajnijih predstavnika – Lajonela Fajningera, Kristijana Rolfsa, Valtera Betihera, Konrada Feliksmilera, Maksa Pehštajna, Maksa Libermana, grupe Plavi jahač (Vasilij Kandinski, Franc Mark, August Make, Aleksej fon Javlenski i Gabrijele Minter) i Most (Maks Pehštajn, Oto Miler, Emil Nolde, Ernst Ludvig Kirhner, Erih Hekel, Karl Šmit-Rotluf).

Prvim austrijskim umetničkim delom sa prepoznatljivim elementima ekspresionizma se smatra doprinos Oskara Kokoške izložbi u bečkom Koncerthausu 1908. i njegovi potonji portreti, što je slučaj i sa, za tadašnje pojmove skandaloznim aktovima Egona Šilea naslikanim posle 1910.

Izložba traje do 11. januara.