Spomen na izgubljeni zavičaj

Najtragičniji rezultat građanskog rata tokom raspada SFR Jugoslavije (1991–1995), sem žrtava sa svih zaraćenih strana, kao nenadoknadivih gubitaka, ističe Slavica Garonja Radovanac (1957), foklorista, književna istoričarka, kritičarka, spisateljica, predstavlja progon oko četiristo hiljada Srba iz Hrvatske. To se naročito odnosi na Srbe sa teritorije Republike Srpske Krajine, baštinika Vojne krajine, osnovane pod patronatom austrijskog Ratnog veća u Beču, a postavljene kao živi zid („kordon”) na Granici u odbrani Austrijskog carstva prema Otomanskoj imperiji i njenom daljem nadiranju ka srednjoj Evropi.

Izdavačka kuća „Prometej” iz Novog Sada objavila je nedavno knjigu Slavice Garonje Radovanac „Srpska književna Krajina” (Od baštine do egzodusa). Kompletno iseljavanje jednog naroda sa svoje vekovne teritorije, potkraj 20. veka, usred Evrope, gde su uz gole živote uspeli da spasu tek malo pokretnih dobara, kaže autorka, predstavlja najperfidniji deo plana o „nestanku” Srba iz Hrvatske, koji je izveden tokom građanskog rata u Jugoslaviji, na samom kraju 20. veka. Srbi Krajišnici poneli su sa sobom svoju duhovnu tradiciju, jezik, običaje, ponovo pronađenu (pravoslavnu) veru, i živo usmeno pamćenje, dakle sve ono što i dalje čini jedan narod – samo sada „bez zemlje”.

Na sreću, savremeni srpski pisci i pesnici, rođeni u SR Hrvatskoj, nastavili su svoj plodonosan književni rad i u novim uslovima, u Srbiji, a neki su izgradili i zavidne književne karijere. Književni rad Srba iz današnje Hrvatske i njegova recepcija, koja je kasnila pedesetak, pa i stotinu godina, naročito tokom postojanja obe Jugoslavije, iz sada veoma lako shvatljivih razloga, kroz naraslu svest o potrebi naučnog istraživanja, javlja se već osamdesetih godina prošlog veka. Prvi istraživač te baštine, u gotovo „nemogućim uslovima” (kroz konstantnu i tihu asimilaciju Srba u Hrvatskoj), bio je dr Stanko Korać. Njegove dve kapitalne knjige: „Književna hrestomatija: književna baština Srba u Hrvatskoj” (1979), i „Pregled književnog rada Srba u Hrvatskoj” (1987), bile su pionirske i revolucionarne za to vreme, jedine na koje se moglo osloniti, pa i sada se često u citatima na njih pozivamo. Posle toga, slede velike sinteze dr Dušana Ivanića. Neposredno po egzodusu Srba iz današnje Hrvatske, on je napisao prvu celovitu i relevantnu naučnu studiju o književnosti srpskog naroda u Hrvatskoj: „Književnost Srpske Krajine” (1998).

Svest o velikom učinku i književnom doprinosu Srba iz Hrvatske sveukupnom korpusu srpske književnosti, početkom 21. veka, proširena je antologijskim vrednovanjima – prvo, pesništva Srba iz Hrvatske tokom 20. veka (Nebojše Devetaka, 2002), potom i srpske pripovetke (Dušana Ivanića, 2004). Tu je i prvo sistematično istraživanje srpske usmene (pesničke) tradicije sa prostora Vojne krajine, od 18. do 20. veka, u doktorskoj disertaciji Slavice Garonje Radovanac. Ovo istraživanje, bilo je podsticaj i drugim antologičarima, poput pesnika Zdravka Krstanovića („Zlatna pjena od mora”, 1990) i Anđelka Anušića („Jadova jabuka”, 2005), a pesme iz ove baštine već su zastupljene u brojnim antologijskim vrednovanjima srpske usmene poezije (antologije Zoje Karanović, Luke Šekare), ali i u naučnim uvidima (Ljiljana Pešikan Ljuštanović, Jelenka Pandurević, Dragoljub Perić).

Po obimu i dometima, naglašava Slavica Garonja Radovanac, najrespektabilniji doprinos ukupnoj srpskoj književnosti predstavljaju svakako memoari, ne samo srpskih pisaca – rođenih na području bivše Vojne krajine (današnje Hrvatske), već i uglednih naučnika i stručnjaka na drugim poljima, među kojima neki predstavljaju svetska imena u samom vrhu naučnih doprinosa savremenom čovečanstvu. Kada ovo kažemo, pre svega, mislimo na memoare Nikole Tesle i Milutina Milankovića. Izuzetno su dragoceni i memoarski tekstovi i drugih pisaca Krajišnika, od kojih je jedan bio političar (Adam Pribićević), jedan lekar (Gojko Nikoliš), jedan istoričar umetnosti (Dejan Medaković), a tu je i jedina žena među njima, književnica Milka Žicina.

Autorka se nada da je ovom knjigom skrenula pažnju na veoma važan korpus srpske književnosti, i dala podsticaj za još svestranije proučavanje kako srpske, krajiške književne baštine, tako i savremenih književnih tokova (i tema) srpskih književnika poreklom iz današnje Hrvatske. Kao što je već uobičajeno kod nas – uz odsustvo sistematičnosti – ovakvim istraživanjima svakako nedostaje, pre svega, jedan institut za proučavanje kulture Srba u Hrvatskoj (što u malom, za sada, jedino pokriva Odbor o Srbima u Hrvatskoj, pri SANU, pod rukovodstvom akademika Vasilija Krestića, sa već dvodecenijskim respektabilnim zbornicima, u kojima se obrađuju društveno-političke teme Srba u Hrvatskoj, sa posebnim osvrtom na književnost i folklor.