Pouke ’68.

Tokom juna, svake godine, s dužnom pažnjom prisećamo se studentskih demonstracija iz daleke 1968. Utisak je da što je veća vremenska distanca od ovih događaja, to su prisećanja bleđa. Studentski pokret u većini zemalja Evrope izražavao je radikalne zahteve usmerene ka poboljšanju standarda studenata, ali i ka većim radničkim i građanskim pravima – u vezi sa visinom plata, narastajućim socijalnim razlikama, nezaposlenošću, pa i s promenama političkog sistema. Najžešći protesti studenata bili su u najrazvijenijim zemljama kapitalističkog sistema.

Talas tih masovnih studentskih protesta zahvatao je i Jugoslaviju koja je u odnosu na ostale socijalističke zemlje bila otvorenija i u većoj meri podložna uticajima sa Zapada. Studentski bunt može se označiti kao početak, pa i zamajac, već započetih demokratskih promena u Jugoslaviji. Ali i promena čiji je dalji tok doveo do njenog krvavog raspada.

Žestoki studentski protesti 1968. godine razobličili su mnoge probleme tadašnjeg socijalizma: sve izraženije socijalne nejednakosti, eroziju morala, zloupotrebe položaja, otuđenost partijskog rukovodstva…

Ako međutim uporedimo studentske zahteve iz 1968. koji se odnose na radnička i socijalna prava sa stanjem tih prava danas, preostaje nam da zaključimo da su sadašnji problemi u vezi s privređivanjem i standardom radnika i studenata, zapošljavanjem, socijalnom zaštitom, i u Srbiji i u novim državicama na prostoru ranije Jugoslavije, daleko teži. Radnici su te 1968. imali viši standard, stopa nezaposlenosti je bila niža, a socijalna zaštita daleko bolja. Takođe, tadašnje socijalne razlike su bile beznačajne u poređenju sa sadašnjim. Kriminala je bilo neuporedivo manje. Jugoslavija je 1968. bila manje zadužena od svake iz nje formirane državice sada. Uništavanje društvene (državne) imovine, smanjenje uticaja države na upravljanje privrednim tokovima, kriminalizovana privatizacija i „liberalizacija“ tržišta do sada u Srbiji (i bivšim federalnim republikama Jugoslavije), imaju upravo suprotne efekte. Promena socijalističkog uređenja, nije dovela do ispunjenja studentskih zahteva.

Vođe tzv. demokratskog prevrata u Srbiji 2000. godine, ispostavilo se, većim delom su bili raniji studenti na čelu studentskog protesta 1968. godine. Posle prevrata većina njih bila je na čelu stranaka koje su činile novu vlast. Izborili su se da, sada sa pozicija vlasti, ostvare zahteve za koje su se borili kao studenti u protestima. (Da bi „čorba“ bila gušća, strankama demokratske orijentacije pridružili su se borci za povratak monarhije i neki radikalni elementi, koji su bili nezadovoljni ratnim ishodom.) U košmarnim događanjima, po osvajanju vlasti, pomućena je bistrina zahteva za koje su se raniji studenti, sada na vlasti, borili u vreme studentskih gibanja. Dešava se nešto suprotno krucijalnim zahtevima studenata iz 1968. Istomišljenici iz studentskih dana, dolaskom na vlast, ispred ranijih zajedničkih ciljeva, isturaju stranačke i lične. Borba za sopstvene pozicije dospela je u prvi plan i postala je bespoštedna. Zapljusnuti pritiscima zapadnih mentora svi ponavljaju floskulu kako je i sada najvažnije brisati tragove „omraženog“ komunizma.

Kao krajnji rezultat te mantre zapostavljeni su ranije postavljani demokratski ciljevi. Svedoci smo razaranja srpske privrede, rasprodaje i zloupotrebe prirodnih resursa, uništenja domicilnih banaka i sistema finansijskog nadzora. Privatizacija je izopačena i kriminalizovana. Zemlja prezadužena i na ivici kolapsa. Dezorijentisan je sistem obrazovanja, razorene mnoge porodice, neadekvatna je zdravstvena zaštita... Borba za vlast zasenila je interese građana i države.

Da li je sada moguća, a izgleda da je potrebna, nova studentska ’68? Ovaj novi sistem se na vreme od toga zaštitio. Jeres je i pomisliti da bi sada moglo doći do studentske pobune. Razgrađen je sistem studentske i omladinskih organizacija, koje su ranije bile u stanju da izražavaju zajedničke interese mladih. Nekada domicilne omladinske društvene organizacije potisnute su favorizovanjem nedefinisanog i sa strane nametnutog „nevladinog sektora“. Ukinute su dobrovoljne omladinske radne akcije koje su u pedesetogodišnjem trajanju u drugoj polovini prošlog veka bile okosnica privrednog i društvenog razvoja i radnog vaspitanja. Akcije su bile pripremna škola za zapošljavanje stotina hiljada mladih. Ukinuta je vojna obaveza koja je bila značajna faza „sazrevanja“ i imala ulogu „čekaonice“ na putu za trajno zapošljavanje mladih.

Vidljivo je da u sadašnjem društvenom okruženju najskuplji ceh plaćaju mladi. Stariji bi im sada, bez mnogo razmišljanja, rekli da je vreme za njihovu ’68. Da programske ciljeve studentskog protesta iz ’68. gotovo ne treba menjati. Ali šta je danas moguće ponuditi kao alternativu? Koji program može Srbiju izvesti iz haosa? Ko da pokrene mlade na bunt i protiv koga? Teško da to mogu uraditi studenti koji sada diplome mogu kupiti na univerzitetskim buvljacima. I njihovi roditelji počinju da se mire s činjenicom da je u interesu dece da po završetku školovanja napuste svoju zemlju. Da se što pre uklone sa ovog trusnog tla. Da ne „uživaju blagodeti“ političkog poretka za koji su se borile njihove kolege daleke 1968.

*Diplomirani ekonomista, zamenik komandanta ORA „Novi Beograd ’68”